تصويبنامه قانوني راجع به تشكيل خانه انصاف مصوب 1342,05,12 با اصلاحات و الحاقات بعدي هيئت وزيران در جلسه مورخ ۱۲ /۵ /۴۲ بنا بر پيشنهاد شماره - وزارت دادگستري تصويبنامه قانوني راجع به تشكيل خانه انصاف را بشرح زير تصويب نمودند:
فصل اول
طرز تشكيل خانه انصاف
ماده ۱
بمنظور رسيدگي و حل و فصل اختلافات ميان ساكنان بومي روستاها وزارت دادگستري مكلف است بتدريج و با اعلام قبلي در هر يك از دهات كشور شورائي بنام خانه انصاف تشكيل دهد.
ماده ۲
خانه انصاف مركب از پنج نفر از معتمدان محل است كه از طرف ساكنان ده براي مدت سه سال انتخاب خواهند شد سه نفر از اعضاء خانه انصاف اعضاء اصلي و دو نفر ديگر اعضاء علي البدل ميباشند.
ماده ۳
انتخاب كنندگان بايد داراي شرايط زير باشند ۱) داشتن حداقل بيست سال سن . ۲) اقامت در محل ۳) نداشتن سابقه محكوميت كيفري. ۴) دارا بودن اهليت قانوني.
ماده ۴
شرايط انتخاب شوندگان بقرار زير است: ۱) متدين بديانت اسلام. ۲) داشتن لااقل ۳۵ سال سن. ۳) معروفيت بديانت و صحت عمل و امانت. ۴) مجرد نباشند. ۵) داشتن ساير شرايط مقرر در ماده سوم
ماده ۵
انتخابات اعضاء خانه انصاف بوسيله بخشدار با همكاري دو نفر از معتمدان محل بانتخاب رئيس دادگاه بخش و تحت نظارت رئيس دادگاه انجام ميگيرد. ترتيب انجام انتخابات و تشخيص حائزين اكثريت بموجب آئين نامه اي كه وزارتخانه هاي دادگستري و كشور تنظيم مينمايند معين خواهد شد.
ماده ۶
پس از خاتمه انتخابات بخشدار كساني را كه براي عضويت خانه انصاف انتخاب شده اند برئيس دادگاه بخش محل معرفي مينمايد و رئيس دادگاه در صورت احراز صحت انتخابات معرفي نامه اعضاء خانه انصاف را صادر و بآنان تسليم خواهد كرد.
ماده ۷
اعضاء خانه انصاف در اولين جلسه از بين خود يكنفر را براي رياست و دو نفر را براي عضويت اصلي و دو نفر ديگر را براي عضويت علي البدل معين مينمايد.در انتخابات اعضاء اصلي كساني كه داراي سواد هستند اولويت خواهند داشت و در صورتيكه هيچيك از اعضاء داراي سواد نباشند يكنفر ديگر از معتمدان محل را كه داراي سواد باشد براي عضويت اصلي خانه انصاف انتخاب مينمايند. در اين صورت شخصي كه رأي كمتري داشته سمت عضويت علي البدل را خواهد داشت اعضاء علي البدل در صورت غيبت و يا معذوريت اعضاء اصلي بجاي آنان انجام وظيفه خواهند نمود.
ماده ۸
عضويت در خانه انصاف افتخاري و مجاني است
ماده ۹
در صورت مشاهده بي نظمي و تقصير در انجام وظايفي كه به عهده خانه انصاف محول گرديده است وزارت دادگستري ميتواند هر يك از آنها را منحل يا عضو متخلف را از سمت خود بركنار نمايد در صورت انحلال انتخابات خانه انصاف بايد منتهي ظرف يك ماه پس از انحلال بعمل آيد. در صورت بركناري يا فوت يا استعفاء يكي از اعضاء خانه انصاف چنانچه بيشتر از ششماه به تجديد انتخابات باقي مانده باشد عضو جديد از بين ساكنان ده كه واجد شرايط باشند بر طبق مقررات مربوطه انتخاب خواهد شد.
فصل دوم
وظايف و صلاحيت خانه انصاف
ماده ۱۰
در كليه اختلافات و دعاوي بين ساكنان ده خانه انصاف سعي ميكند كه اختلافات را بصلح و سازش خاتمه دهد.
ماده ۱۱
در دعاوي مدني صلاحيت خانه انصاف محدود بموارد زير است ۱) رسيدگي به دعاوي مالي ـ به استثناي دعاوي راجع به مالكيت اراضي و ابنيه و موقوفات ـ در صورتي كه خواسته دعوي پيش از مبلغ پنجهزار ريال نباشد. ۲ ـ رسيدگي بدعوي تصرف عدواني و رفع مزاحمت و ممانعت از حق ولي رأي خانه انصاف در اين مورد تأثيري در تشخيص مالكيت اصحاب دعوي نخواهد داشت.
تبصره
در موارديكه دعوي تصرف عدواني مربوط باراضي مورد اختلاف دو يا چند ده باشد خانه انصاف صلاحيت رسيدگي نخواهد داشت.
ماده ۱۲
در دعوي تصرف عدواني و رفع مزاحمت و ممانعت از حق چنانچه خانه انصاف شكايت را صحيح تشخيص دهد دستور لازم بر رفع مزاحمت و ممانعت و اعاده تصرف صادر مينمايد و كدخداي ده مكلف است فوراً دستور را اجراء نمايد و كدخدا ميتواند از مأمورين انتظامي استمداد نمايد. ذينفع ميتواند ظرف مدت يكماه پس از ابلاغ از دستور خانه انصاف بدادگاه بخش محل شكايت نمايد و در اينصورت چنانچه دادگاه شكايت را وارد تشخيص دهد دستور مزبور را الغاء كرده و طبق مقررات قانوني بموضوع رسيدگي و حكم صادر مينمايد رأي دادگاه بخش قطعي است.
ماده ۱۳
در مورد صغار و ساير محجورين و غايب مفقودالاثر خانه انصاف مكلف است مادام كه از طرف مراجع قضائي ترتيب اداره اموال آنان داده نشده اقداماتي را كه براي حفظ دارائي اشخاص مذكور لازم ميداند بعمل آورد مراتب را فوراً برئيس دادگاه بخش محل اعلام و طرقي را كه براي حفظ منافع آنان مفيد تشخيص دهد پيشنهاد مينمايد.
ماده ۱۴
در امور جزائي صلاحيت خانه انصاف بشرح زير است. ۱) رسيدگي و صدور حكم در امور خلافي. در امور خلافي مجازات متخلف غرامت از پنجاه الي دويست ريال خواهد بود. ۲) مراقبت در حفظ آثار جرم. ۳) جلوگيري از فرار مجرمين در جنايات مهمه از قبيل قتل و سرقت و ايجاد حريق و ضرب و جرح شديد و امثال آن و اعلام فوري مراتب بنزديكترين مرجع قضائي يا انتظامي در موارديكه متهم از ساكنان بومي روستاها بوده و جرم مشهود باشد. در موارد مزبور كدخداي ده مكلف است تصميمات خانه انصاف را راجع بجلوگيري از فرار مجرمين اجراء نمايد و بلافاصله موضوع را به نزديكترين مرجع قضائي و يا انتظامي گزارش داده و مجرم را معرفي و تحويل دهد.
ماده ۱۵
رسيدگي بدعوي در خانه انصاف بدين ترتيب است كه بدواً شاكي شكايت خود را كتباً يا شفاهاً نزد سپاهي دانش مقيم محل عنوان ميكند مأمور مزبور شرح شكايت و توضيحات شاكي را در پرونده قيد كرده و سپس بهرترتيب كه مقتضي بداند طرف دعوي را احضار و شكايت شاكي را باو اعلام و تفهيم مي نمايد و اظهارات و مدافعات او را نيز در پرونده قيد و سپس پرونده را براي رسيدگي بخانه انصاف ارسال ميدارد.
ماده ۱۶
در جلسه رسيدگي بنا بدعوت خانه انصاف مأمور سپاه دانش حضور يافته و اوراق پرونده را قرائت كرده و خلاصه جريان رسيدگي و اظهارات طرفين و تصميمات خانه انصاف را در پرونده ثبت مينمايد.
ماده ۱۷
در صورت غيبت يا معذوريت و يا بهر جهتي كه استفاده از سپاهي دانش براي انجام خدماتي كه طبق تصويب نامه قانوني بعهده دارند ميسر نباشد رئيس دادگاه محل ميتواند وظائف مزبور را باموزگار يا بهر يك از اعضاء خانه انصاف و يا كدخدا و يا شخص مورد اعتمادي محول نمايد.
ماده ۱۸
در صورتيكه اعضاء خانه انصاف و يا طرفين دعوي قرابت نسبي يا سببي تا درجه دوم داشته باشند و همچنين در صورتي كه اعضاء مزبور طرف دعوي باشند نميتوانند در رسيدگي شركت نمايند. درجات قرابت و موارد رد را رئيس دادگاه محل برحسب دستورالعملي كه ميدهد براي خانه انصاف تشريح خواهد نمود در موارد رد عضو عليالبدل در رسيدگي شركت خواهد نمود و در صورتيكه اكثريت اعضاء مردود باشند رئيس خانه انصاف بنظر خود دو نفر از اشخاص مورد اعتماد را براي شركت در رسيدگي دعوت خواهد نمود.
ماده ۱۹
اگر دعوي مربوط بساكنان دو يا چند ده باشد خانه انصاف هر ده از بين خود يكنفر نماينده معين مينمايد سپس نمايندگان مزبور از خانه انصاف نزديكترين دهي كه دعوي متوجه ساكنين آن نيست درخواست مينمايد كه يكنفر نماينده براي شركت در رسيدگي معين نمايد. نمايندگان مزبور از بين خود يكنفر را براي رياست خانه انصاف انتخاب و سپس بدعوي رسيدگي و راي صادر مينمايند.
ماده ۲۰
رسيدگي بدعوي در خانه انصاف مجاني است و تابع تشريفات آئين دادرسي نيست و خانه انصاف ميتواند بهر طريقي كه مقتضي بداند طرفين دعوي را احضار و اظهارات و مدافعات آنان را استماع كرده و هرگونه تحقيقي را كه لازم بداند مانند استماع گواهي گواهان و معاينه محل و جلب نظر خبره مورد اعتماد بعمل آورده و يا انجام آنرا بيكي از اعضاء خود محول نمايد. عدم حضور اصحاب دعوي با اطلاع از وقت جلسه مانع رسيدگي و صدور حكم نخواهد بود مگر آنكه طرف غائب عذر موجهي براي عدم حضور داشته باشد.
ماده ۲۱
جلسات خانه انصاف در يكي از امكنه عمومي ده مانند مسجد و يا مدرسه و يا هر محل ديگري كه رئيس خانه انصاف مقتضي تشخيص دهد در مواقع لزوم تشكيل خواهد يافت.
ماده ۲۲
خانه انصاف ميتواند انجام تحقيقات مذكور در ماده ۲۰ و اموري را كه مربوط بتهيه مقدمات رسيدگي و مرتب كردن دلائل مستندات رأي است براي تنظيم بيكي از اعضاء خود محول نمايد و همچنين وظائف خانه انصاف را در حفظ آثار جرم و محافظت اموال صغار و محجورين بيكي از اعضاء خود محول كند.
ماده ۲۳
در موقع صدور رأي خانه انصاف بايد بدلائل دعوي و مدافعات طرفين و نتيجه تحقيقات توجه نموده و سپس با رعايت مقتضيات عدالت و انصاف و عرف و عادت محل بطور كدخدا منشي در حل و فصل دعوي و صدور رأي اقدام نمايد رأي خانه انصاف در هر حال حضوري محسوب و اكثريت آراءِ مناط اعتبار است
ماده ۲۴
پس از صدور راي از طرف خانه انصاف مأمور سپاه دانش يا قائم مقام او طبق ماده ۱۷ رأي را در پرونده ثبت نموده و بامضاء يا مهر اعضاء ميرساند و سپس بهر طريقي كه مقتضي بداند رأي را بطرفين دعوي ابلاغ و تفهيم مينمايد و چنانچه اظهاراتي داشته باشند در پرونده ثبت نموده و سپس كليه اوراق پرونده را بدادگاه بخش محل ارسال ميدارد.
ماده ۲۵
پس از وصول پرونده بدادگاه در صورتيكه رئيس دادگاه رأي را از لحاظ صلاحيت و رعايت ساير مقررات مذكور در اين تصويب نامه قانوني صحيح تشخيص دهد بدرخواست ذينفع دستور اجراء آنرا صادر و عمليات اجرائي را بمتصدي اجراء دادگاه يا كد خداي محل يا هر يك از اعضاء خانه انصاف كه مقتضي بداند محول كرده و تعليمات لازمه را در نحو اجرا حكم خواهد داد و در غير اين صورت پس از رسيدگي رأي خانه انصاف را فسخ كرده و بدرخواست ذينفع طبق مقررات قانوني اقدام برسيدگي مينمايد و رأي دادگاه بخش داين موارد قطعي است.
ماده ۲۶
بمنظور آشنا كردن اعضاء خانه انصاف به پاره اي از اصول قضائي كه براي اجراي صحيح مقررات اين تصويبنامه قانوني ضرورت دارد رئيس دادگاه بخش محل با تشكيل جلسات بحث و تعليم و يا عزيمت بمحل تشكيل خانه انصاف و يا بهر طريقي ديگر كه مقتضي بداند راهنمائي هاي لازم را بعمل آورده و تعليمات قانوني ميدهد اعضاء خانه انصاف نيز ميتوانند مشكلات قانوني را از رئيس دادگاه بخش محل استعلام نمايند.
ماده ۲۷
آئين نامه هاي لازم براي اجراي مقررات اين تصويب نامه قانوني وزارت دادگستري تنظيم كرده و بموقع اجرا خواهد گذاشت.
ماده ۲۸
دعاوي كه در صلاحيت خانه انصاف است چنانچه قبل از تشكيل خانه انصاف طرح شده باشد كماكان در مرجعي كه قبلا صالح بوده است جريان خواهد داشت.
ماده ۲۹
در مورد كليه مسائلي كه بموجب مقررات اصلاحات ارضي تعيين تكليف شده همان مقررات عمل خواهد شد و رسيدگي بموضوعات مزبور از صلاحيت خانه انصاف خارج خواهد بود.
ماده ۳۰
وزارت دادگستري مامور اجراء اين تصويب نامه قانوني مي باشد و مكلف است پس از افتتاح مجلسين لايحه آن را بمجلس تقديم نمايد. از طرف نخست وزير