قانون آيين نامه داخلى مجلس شوراى اسلامي با توجه به ماده 36 قانون اصلاح موادي از قانون آيين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي مصوب 1387/09/26 و نظر به اختيار تغيير شماره مواد و تبصره ها به هيئت رئيسه مجلس شوراي اسلامي، متن اين قانون بر اساس متن منتشرشده معاونت قوانين مجلس شوراي اسلامي (دی ماه 1404) - با اعمال آخرين اصلاحات و الحاقات مي باشد؛ لذا جهت رويت سوابق تنقيحي اين قانون به شماره شناسنامه 2172 (قانون آیین نامه داخلی مجلس شورای اسلامی مصوب 1387/07/18)در سامانه ملي قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران، مراجعه نماييد. مصوب 1378,07,18 با اصلاحات و الحاقات بعدي
باب اول
كليات
فصل اول
تشكيل مجلس و تشكيلات آن
مبحث اول
افتتاحيه و استقرار مجلس اول – محل تشكيل
ماده ۱
محل دائمي مجلس شوراي اسلامي ساختمان بهارستان است و جلسات مجلس در اين محل، رسميت دارد. تعيين هر محل ديگر با پيشنهاد هيأت رئيسه و رأي موافق دوسوم نمايندگان حاضر در جلسه رسمي مجلس است.
تبصره (اصلاحي 22ˏ04ˏ1405) اصلاحی ۱۴۰۵/۰۴/۲۲
در مواقع اضطرار و شرايط خاص كشور كه بنا به تشخيص هيأت رئيسه مجلس، حضور نمايندگان و برگزاري جلسات رسمي مجلس از جمله صحن، كميسيونها و هيأت رئيسه در محل مذكور در اين ماده امكان پذير نباشد، اين جلسات با اطلاع رساني به نمايندگان در محل يا محلهاي ديگري غير از محل دائمي يا در بستر فضاي مجازي تشكيل مي شود. هيأت رئيسه مجلس موظف است بستر لازم را براي تشكيل اينگونه جلسات، با امكان اجراي كليه فرايندهاي قانون آيين نامه داخلي و رعايت ملاحظات فني سخت افزاري و نرم افزاري و امنيت شبكه فراهم نمايد. ادامه تشكيل جلسات تا پايان وضعيت اضطرار يا شرايط خاص كشور به پيشنهاد هيأت رئيسه مجلس و رأي اكثريت نمايندگان حاضر در جلسه رسمي امكان پذير است.
تبصره ۲(منسوخه 22ˏ04ˏ1405) منسوخ ۱۴۰۵/۰۴/۲۲
رأي گيري موضوع اين ماده بعد از صحبت يك مخالف و يك موافق هركدام حداكثر به مدت پنج دقيقه انجام مي شود. دوم - افتتاح مجلس
ماده ۲
نخستين جلسه هر دوره مجلس شوراي اسلامي طبق اصل شصت و پنجم (۶۵) قانون اساسي با حضور حداقل دوسوم مجموع نمايندگان رسميت مي يابد. در آغاز جلسه آيات (۳۵) تا (۴۲) سوره شوري تلاوت مي شود. پس از قرائت پيام مقام معظم رهبري مراسم سوگند انجام و در پايان جلسه، نمايندگان به منظور بزرگداشت بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران حضرت امام خميني (ره) و شهيدان انقلاب اسلامي و اداي احترام و تجديد عهد با آنان در مرقد مطهر آن حضرت و بهشت زهرا حضور خواهند يافت. سوم - تشريفات سوگند
ماده ۳
نمايندگان حاضر در مجلس طبق اصل شصت و هفتم (۶۷) قانون اساسي سوگند ياد مي كنند. متن سوگندنامه توسط رئيس قرائت مي شود و نمايندگان به حالت اجتماع در حال قيام آن را تكرار و پس از انجام مراسم تحليف، سوگندنامه را امضاء مي كنند. نمايندگان اقليت هاي ديني اين سوگند را با ذكر كتاب آسماني خود ياد خواهند كرد. نمايندگاني كه در جلسه نخست شركت ندارند بايد در اولين جلسه رسمي كه حضور پيدا مي كنند سوگند را به جا آورند و ذيل سوگندنامه را امضاء كنند. چهارم – جايگاه ها
ماده ۴
جايگاه نمايندگان، پس از ارائه اعتبارنامه نمايندگان به مجلس به حكم قرعه تعيين مي شود و در دفتر مخصوص ثبت خواهد شد. قرعه كشي هر شش ماه تجديد مي شود. نمايندگاني كه در قرعه قبل در قسمت جلو مجلس بودهاند به حكم قرعه در قسمت دوم مجلس استقرار خواهند يافت. در دو رديف اول رئيس جمهور، معاونان و مشاوران او، اعضاي شوراي نگهبان و هيأت وزيران و معاونان امور مجلس و ديگر افراد مجاز طبق اين آيين نامه خواهند نشست و افراد مذكور به هيچ وجه مجاز به نشستن در صندلي نمايندگان و يا تردد در محل استقرار نمايندگان نمي باشند.
ماده ۵
خبرنگاران و تماشاچيان با داشتن كارت مخصوص همان جلسه و نيز مأمورين انتظامات مجلس در محل هاي مخصوص، حق حضور خواهند داشت و بايد در تمام مدت جلسه ساكت باشند و از هرگونه بي نظمي خودداري كنند. درغير اين صورت با دستور رئيس جلسه، صحن را ترك مي نمايند. در صورتي كه عمل آنان مستوجب تعقيبات كيفري بشود فرد خاطي با رعايت مقررات توسط مأمورين انتظامات مجلس توقيف و به مراجع صالحه تحويل خواهد شد.
تبصره ۱
هر يك از نمايندگان مي تواند در هر جلسه براي حداكثر سه نفر كه به آنها اعتماد دارد، درخواست صدور كارت ورود به محل تماشاچيان را بنمايد. انتظامات مجلس موظف به صدور كارت براي آنان مي باشد.
تبصره ۲
معاونت اجرائي مجلس با رعايت موازين تعيين شده از طرف هيأت رئيسه، براي خبرنگاران جرائد داخلي كه طبق قانون مطبوعات اجازه انتشار دارند و براي خبرنگاران خارجي با معرفي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي كارت موقت غيرقابل انتقال صادر مي نمايد. پنجم - انتظام مجلس
ماده ۶
حفظ انتظام و امنيت محوطه مجلس به عهده رئيس مجلس و در غياب او به عهده نواب رئيس است. هيچ مقام و قوه اي بدون اجازه رئيس، حق مداخله در محوطه و امور مجلس را ندارد.
ماده ۷
حمل هر نوع اسلحه براي كساني كه وارد ساختمان اصلي مجلس مي شوند مطلقاً ممنوع است.
ماده ۸
رئيس جمهور و معاونان او، وزيران به اجتماع يا به انفراد حق شركت در جلسات علني مجلس را دارند و مي توانند مشاوران خود را نيز همراه داشته باشند و رئيس قوه قضائيه براي شركت در مراسم تحليف رئيس جمهور در مجلس شركت مي كند و همچنين اعضاي شوراي نگهبان حق حضور در كليه جلسات رسمي مجلس را دارند و چنانچه طرح يا لايحه اي با قيد دو يا سه فوريت در دستور مجلس قرار گيرد اعضاي شوراي نگهبان بايد در آن جلسه شركت نمايند.
تبصره ۱
ساير مسئولين دستگاه هاي اجرائي و قضائي اعم از دولتي يا غيردولتي كه از طرف هيأت رئيسه براي دفاع و توضيح طرح يا لايحه دعوت شده اند مي توانند در جلسات مجلس شركت نمايند.
تبصره ۲
رئيس و دادستان ديوان محاسبات، معاون امور مجلس هر يك از وزيران و آن عده از كاركنان مجلس كه حضور آنان در صحن مجلس ضروري باشد و معاونين امور مجلس ديگر دستگاه ها و نهادها با اجازه هيأت رئيسه حق حضور در جلسات را دارند. اين افراد مي توانند در جلساتي كه موضوع دستور مجلس مرتبط با وزارتخانه و سازمان آنها باشد شركت نمايند.
ماده ۹
رؤساي جمهور، نخست وزيران، رؤساي مجلس و مقامات عالي رتبه كشورهاي ديگر كه به دعوت مقامات جمهوري اسلامي ايران به ايران مي آيند و بنا به صلاحديد همتاي آنان و تصويب هيأت رئيسه مجلس حضورشان در جلسه رسمي و علني به مصلحت باشد مي توانند در جلسه حاضر و عنداللزوم سخنراني نمايند. اين موضوع قبل از شروع جلسه بايد به اطلاع نمايندگان برسد.
مبحث دوم
تشكيلات قانونگذاري مجلس اول – هيأت هاي رئيسه مجلس
الف
هيأت رئيسه سني
ماده ۱۰
مسن ترين فرد از نمايندگان حاضر به عنوان رئيس سني و فرد بعدي به عنوان نائب رئيس و دو نفر از جوان ترين نمايندگان حاضر به سمت دبير معين مي شوند و در جايگاه هيأت رئيسه قرار مي گيرند. درصورت تساوي سن، هيأت رئيسه سني با قيد قرعه از بين مسن ترين و جوان ترين نمايندگان حاضر تعيين خواهد شد. اعلام هيأت رئيسه سني با معاونت قوانين مجلس است.
ماده ۱۱
وظايف هيأت رئيسه سني عبارت است از:
۱
اداره جلسه افتتاحيه و جلسات بعدي تا زمان انتخاب هيأت رئيسه
۲
انجام مراسم تحليف
۳
قرعه كشي براي تعيين اعضاي شعب
۴
توزيع اعتبارنامه ها بين شعب
۵
برگزاري انتخابات هيأت رئيسه
۶
تمشيت امور اداري مجلس تا زمان انتخاب هيأت رئيسه.
ب
هيأت رئيسه
ماده ۱۲
هيأت رئيسه سني در اولين جلسه پس از افتتاح مجلس اقدام به برگزاري انتخابات هيأت رئيسه مي نمايد. اعضاي هيأت رئيسه براي مدت يك سال انتخاب مي شوند. انتخابات بعدي در سالروز انتخابات هيأت رئيسه مي باشد و درصورتي كه با تعطيلات مصادف گردد در جلسه قبل از آن انجام مي شود. مسؤوليت هيأت رئيسه جديد از سالروز انتخابات قبل آغاز مي شود.
تبصره ۱
نمايندگاني كه داوطلب عضويت در هيأت رئيسه هستند، بايد حداكثر تا پايان وقت اداري روز افتتاحيه مجلس براي ثبت نام به هيأت رئيسه سني مراجعه كنند و اين موضوع قبلاً بايد به اطلاع نمايندگان برسد. هيأت رئيسه سني موظف است شرح حال و سوابق داوطلبان را به همراه تصاوير آنان تهيه كند و در دومين جلسه علني و قبل از برگزاري انتخابات هيأت رئيسه در اختيار نمايندگان قرار دهد.
تبصره ۲
چنانچه اعتبارنامه نماينده اي كه براي هيأت رئيسه انتخاب شده است به تصويب مجلس نرسد، براي تعيين جايگزين وي مجدد رأي گيري به عمل مي آيد.
تبصره ۳
پس از تشكيل هيأت رئيسه، گزارش شعب پانزده گانه در مجلس قرائت و تصويب اعتبارنامه ها اعلام مي شود.
ماده ۱۳
هيأت رئيسه مركب از رئيس، دو نائب رئيس، شش دبير و سه ناظر مي باشد.
ماده ۱۴
انتخاب رئيس در نوبت اول با اكثريت مطلق آراء نمايندگان و انتخاب نواب رئيس، دبيران و ناظران هر كدام جداگانه و با اكثريت نسبي و رأي مخفي و با ورقه خواهد بود. در صورتي كه در انتخاب رئيس در نوبت اول اكثريت مطلق حاصل نشود، در نوبت دوم اكثريت نسبي كافي خواهد بود.
تبصره ۱
چنانچه آراء براي رئيس، نواب رئيس، دبيران، ناظران با يكديگر برابر باشد، حسب مورد به قيد قرعه تعيين مي شوند.
تبصره ۲
در صورتي به فرد غائب در جلسه مي توان رأي داد كه قبل از تشكيل جلسه مربوط به انتخابات هيأت رئيسه، كتباً نامزدي خود را به معاونت قوانين مجلس اعلام كرده باشد.
ماده ۱۵
قبل از أخذ رأي براي هيأت رئيسه، اسامي داوطلبان به ترتيب وصول به هيأت رئيسه بدون بحث در جلسه علني اعلام خواهد شد.
ماده ۱۶
اعضاي هيأت رئيسه، پس از انتخاب، در حضور نمايندگان با قرائت متن زير سوگند ياد مي كنند و موظف به رعايت دقيق مفاد آن مي باشند. بسم الله الرحمن الرحيم «من به عنوان عضو هيأت رئيسه مجلس شوراي اسلامي در برابر قرآن مجيد به خداوند قادر متعال سوگند ياد مي كنم كه حداكثر توان خود را براي اجراي آيين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي با مراعات بي طرفي كامل در انجام وظايف به كارگيرم و از هرگونه اقدام مخالف آيين نامه اجتناب نمايم.»
ماده ۱۷
نواب رئيس به ترتيب تعداد آراء به عنوان نائب رئيس اول و نائب رئيس دوم و درصورت تساوي آراء با قيد قرعه انتخاب مي شوند و در غياب رئيس مجلس به ترتيب، وظايف و اختيارات او را بر عهده خواهند داشت.
تبصره
رئيس مجلس مي تواند حتي هنگام حضور خود، اداره جلسه رسمي را به ترتيب به عهده نواب رئيس بگذارد.
ماده ۱۸
اگر رئيس مجلس پيش از انقضاي مدت از رياست استعفاء دهد يا فوت شود نواب رئيس به ترتيب تقدم، جلسه را منعقد مي سازند و متن استعفاءنامه را قرائت يا فوت را اعلام مي دارند. در مورد فوت به احترام متوفي جلسه ختم مي شودو در هر صورت در جلسه بعد نائب رئيس جلسه را تشكيل مي دهد و رئيس جديد طبق آيين نامه داخلي مجلس انتخاب مي شود. در مورد استعفاء بعد از اعلام و قرائت متن استعفاءنامه در مجلس و استماع توضيحات رئيس مستعفي و مذاكراتي كه نمايندگان لازم بدانند، چنانچه استعفاء پس گرفته نشود، انتخاب رئيس جديد در جلسه بعد به عمل مي آيد، حداكثر توضيحات رئيس، سي دقيقه و سه نفر نماينده هركدام ده دقيقه است.
تبصره ۱
در مورد فوت يا استعفاء ساير اعضاي هيأت رئيسه نيز بايد بدون تشريفات در جلسه بعد انتخاب فرد يا افراد جديد به عمل آيد.
تبصره ۲
انتخاب رئيس و هريك از اعضاي هيأت رئيسه جديد براي مدت باقيمانده از يك سال خواهد بود.
ماده ۱۹
هيچ يك از اعضاي هيأت رئيسه مجلس نمي تواند به عضويت كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات مجلس انتخاب شود و در صورتي كه هريك از اعضاي اين كميسيون به عضويت هيأت رئيسه انتخاب گردند از كميسيون مستعفي شناخته شده و مطابق مراتب منظور در اين آيين نامه نسبت به تعيين كميسيون جديد اقدام خواهند نمود و همچنين نمي توانند به عنوان رئيس يا سخنگوي كميسيونهاي مجلس انتخاب گردند و در صورتي كه رئيس يا سخنگوي كميسيونها به عضويت هيأت رئيسه انتخاب گردند از سمت خود در كميسيون مستعفي شناخته مي شوند.
ماده ۲۰
وظايف و اختيارات رئيس مجلس عبارتند از:
۱
اداره جلسات مجلس به شرح مواد اين آيين نامه
۲
اداره كليه امور اداري، مالي، استخدامي و سازماني مجلس
۳
امضاي كليه احكام استخدامي براساس آيين نامه استخدامي كاركنان مجلس و ساير قوانين و مقررات
۴
امضاي كليه نامههاي مربوط به امور قانونگذاري و پارلماني مجلس
۵
حضور در نهادهاي قانوني كه رئيس مجلس عضو آنها است.
۶
ارائه گزارش كامل از تصميمات و اقدامات هيأت رئيسه در رابطه با مسائل مختلف مربوط به مجلس و واحدهاي تابعه آن هر سه ماه يك بار به نمايندگان
۷
ساير موارد مذكور در قانون اساسي و ديگر مقررات
ماده ۲۱
وظايف دبيران عبارتند از:
۱
مراقبت در ضبط و تحرير صورت مذاكرات و چاپ و توزيع آنها
۲
قرائت طرح ها و لوايح، پيشنهادها، نوشتهها و مطالبي كه بايد به اطلاع مجلس برسد.
۳
تنظيم پيشنهادهاي واصله از طرف نمايندگان به ترتيب وصول با قيد شماره
۴
تعيين نمايندگاني كه در جلسه براي نطق، وقت مي خواهند به قيد قرعه
ماده ۲۲
وظايف و اختيارات هيأت رئيسه عبارتند از:
۱
نظارت بر كليه امور اداري، مالي، استخدامي و سازماني مجلس
۲
تصويب بودجه پيشنهادي سالانه مجلس و ارجاع آن به كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات مجلس جهت طي مراحل قانوني
۳
تصويب حقوق مالي نمايندگان طبق اين آيين نامه
۴
انتظام و حفظ انضباط جلسات مجلس
۵
نظارت بر انجام امور مربوط به گزارش ها و چاپ و توزيع آنها
۶
تهيه و تنظيم برنامه هفتگي مجلس
۷
مسئوليت و نظارت بر رعايت اوقات و مهلت هاي قانوني مذكور در اين آيين نامه
۸
تصميم گيري در خصوص دعوت از اشخاص حقيقي و حقوقي و موافقت با حضور اشخاص متقاضي جهت شركت و يا اظهارنظر در مجلس
۹
اعلام مراتب رد اعتبارنامه يا استعفاي نمايندگان به وزارت كشور
۱۰
بررسي و حل و فصل مسائل و مشكلات كميسيونها و شعب و اتخاذ تصميم در موارد اختلافي يا عدم رعايت آيين نامه
۱۱
حفظ شأن و منزلت و اقتدار مجلس و دفاع از حقوق و جايگاه قانوني نمايندگان
۱۲
تصويب سازوكار لازم جهت بهبود روش هاي نظارتي و ساماندهي امور ناظرين منتخب مجلس و كميسيون ها در مجامع و شوراها و دريافت گزارش آنان
تبصره
جلسات هيأت رئيسه با حضور حداقل دوسوم اعضاء كه رئيس يا يكي از نواب رئيس جزء آنان باشد رسميت مي يابد و مصوبات آن با رأي اكثريت مطلق عده حاضر معتبر خواهد بود.
ج
مسئوليت مشترك هيأت رئيسه در برابر مجلس
ماده ۲۳
رئيس مجلس و ساير اعضاي هيأت رئيسه در مورد انجام وظايف محوله در اين آيين نامه در برابر مجلس مسئوليت مشترك دارند.
ماده ۲۴
هرگاه نمايندگان به كيفيت اداره جلسات يا ساير امور مجلس و نحوه ايفاي وظايف رئيس يا ساير اعضاي هيأت رئيسه معترض باشند، مي توانند طي تقاضاي كتبي با امضاي حداقل بيست و پنج نفر و يا به درخواست كميسيون آيين نامه داخلي مجلس ، تشكيل هيأت رسيدگي به اعتراضات، مركب از رؤساي كميسيونهاي تخصصي و اعضاي كميسيون آيين نامه داخلي مجلس را درخواست نمايند. كميسيون آيين نامه داخلي مكلف است ظرف سه روز نسبت به تشكيل هيأت رسيدگي به اعتراضات، اقدام نمايد. هيأت اخير مكلف است ظرف ده روز با حضور سه نفر از منتخبين معترضين، به موضوع رسيدگي نمايد. در صورتي كه اكثريت اعضاي هيأت رأي بر عدم صلاحيت فرد مورد اعتراض دادند عضويت وي در هيأت رئيسه تعليق مي گردد. گزارش هيأت در اين باره در جلسه غيرعلني مورد بررسي قرار مي گيرد و در اولين جلسه علني مجلس بدون بحث به رأيگيري گذاشته مي شود. درصورت رد عدم صلاحيت، عضو مزبور به كار خود ادامه خواهد داد و درغيراين صورت از سمت خود مستعفي شناخته مي شودو حق شركت در انتخابات مجدد آن دوره را ندارد.
تبصره ۱
هيأت رسيدگي كننده به اعتراض، در ابتداي نخستين جلسه خود هيأت رئيسهاي را وفق مقررات مربوط به انتخاب هيأت رئيسه كميسيونها، انتخاب مي نمايند. جلسات هيأت با حضور سه چهارم اعضاء رسميت مي يابد و مناط اعتبار تصميمات آن، رأي اكثريت مطلق حاضرين مي باشد.
تبصره ۲
نمايندگان معترض و اعضاي مورد اعتراض هيأت رئيسه مجلس، حق رأي در جلسه هيأت رسيدگي كننده به اعتراضات را ندارند.
تبصره ۳
رسيدگي فوق مانع از انجام وظايف قانوني كميسيون اصل نودم (۹۰) قانون اساسي نسبت به طرز كار مجلس نخواهد بود و نمايندگان مي توانند از آن طريق نيز نسبت به عملكرد هيأت رئيسه نظارت و پيگيري نمايند.
تبصره ۴
نحوه رسيدگي به اعتراض در مورد ايفاي وظايف رئيس كميسيون اصل نودم (۹۰) قانون اساسي و نيز رئيس و دادستان ديوان محاسبات و همچنين ساير نمايندگان مجلس كه با رأي مجلس انتخاب مي شوند ولي در اين آيين نامه براي رسيدگي به اعتراض در مورد ايفاي وظايف آنان روشي مشخص نشده است طبق اين ماده است.
تبصره ۵
چنانچه ده نفر از نمايندگان به عملكرد هريك از نمايندگان منتخب مجلس در هيأت ها، مجامع و شوراهاي غيراستاني و غيرشهرستاني معترض باشند، طبق اين ماده به عملكرد آنان رسيدگي مي شود. دوم - شعب و كميسيون ها
الف
شعب
ماده ۲۵
پس از انجام مراسم تحليف، نمايندگان به حكم قرعه به طور مساوي به پانزده شعبه تقسيم مي شوند و افراد باقيمانده به ترتيب از شعبه اول به بعد، يك يك به شعب افزوده مي شوند. نمايندگاني كه بعداً سوگند ياد مي كنند به حكم قرعه به عضويت شعبي كه كسري دارند پذيرفته مي شوند. هر شعبه داراي يك رئيس، دو نائب رئيس، يك سخنگو و دو دبير خواهد بود كه جداگانه با رأي مخفي با ورقه و با اكثريت نسبي بيش از يك سوم كل اعضاي شعبه، انتخاب مي شوند و در صورت تساوي به حكم قرعه عمل خواهد شد. نتيجه انتخابات با ذكر آراء طي گزارشي به وسيله سخنگو به اطلاع مجلس مي رسد. مناط اعتبار براي رسميت جلسات شعب، حضور حداقل دوسوم اعضاء مي باشد و تصميمات شعب، به جز در مورد انتخاب افراد، با اكثريت مطلق آراء عده حاضر خواهد بود.
ماده ۲۶
هر يك از شعب براي تمام دوره نمايندگي رسميت دارند و وظايف و اختيارات آنها عبارتند از:
۱
رسيدگي به اعتبارنامه ها
۲
تعيين اعضاي كميسيون تحقيق
۳
تعيين اعضاي كميسيون آيين نامه داخلي مجلس
۴
بررسي و تشخيص صلاحيت نامزدهاي عضويت دركميسيون هاي تخصصي مجلس
ماده ۲۷
هريك از شعب موظفند صورت جلسات خود را با قيد اسامي حاضرين و غائبين و تأخيركنندگان به وسيله دبير شعبه تنظيم و تقديم هيأت رئيسه مجلس نمايند.
۱
رسيدگي به اعتبارنامه نمايندگان
ماده ۲۸
اعتبارنامه ها به همراه ضمائم آن به موجب جدول حوزه هاي انتخاباتي مجلس شوراي اسلامي كه براساس حروف الفبا از طرف معاونت قوانين مجلس با نظارت هيأت رئيسه سني تنظيم شده است، به ترتيب به شعب پانزده گانه جهت رسيدگي ارجاع مي شود. هيأت رئيسه موظف است فهرست اعتبارنامه هاي ارجاعي را قبل از آغاز رسيدگي، تكثير كند و در اختيار نمايندگان قرار دهد. چنانچه هر يك از نمايندگان به اعتبارنامه اي معترض باشد، ظرف مدت سه روز از تاريخ انتشار فهرست مذكور حداكثر تا پايان وقت اداري روز سوم، موظف است اعتراض كتبي خود را امضاء و به انضمام مدارك و اسناد مربوط به شعبه ذي ربط تقديم كند.
تبصره ۱
شعبه موظف است عدم رسيدگي شوراي نگهبان به موضوع مورد اعتراض يا حادث شدن آن بعد از اعلام صحت انتخابات را احراز كند.
تبصره ۲
گزارش هر شعبه توسط سخنگو در مجلس قرائت مي شود و درصورت عدم امكان، به ترتيب رئيس و يا يكي از نواب رئيس يا دبيران وظيفه او را انجام مي دهد.
ماده ۲۹
شعبه موظف است حداكثر ظرف مدت سه روز كاري گزارش تأييد آن دسته از اعتبارنامه هاي واصله را كه معترض ندارند، به صورت يكجا به هيأت رئيسه ارسال كند تا براي تصميم گيري مجلس در دستور كار قرار گيرد. اعتبارنامه هايي كه مورد اعتراض نمايندگان قرار گرفته است، حداكثر ظرف مدت پنج روز كاري توسط شعبه رسيدگي مي شود. در صورتي كه نظر شعبه تأييد اعتبارنامه باشد، گزارش تأييد آن براي تصميم گيري به مجلس ارائه مي شود. چنانچه نظر شعبه رد اعتبارنامه باشد، از طريق هيأت رئيسه مجلس به كميسيون تحقيق ارجاع خواهد شد تا پس از رسيدگي و ارائه گزارش، براي تصميم گيري مجلس در دستور كار قرار گيرد.
تبصره
شعبه موظف است حداقل بيست و چهار ساعت قبل از بررسي اعتبارنامه از معترض يا معترضان جهت توضيح اعتراض و از نماينده اي كه اعتبارنامه اش مورد اعتراض قرار گرفته جهت دفاع دعوت به عمل آورد. عدم حضور هر يك از آنان مانع رسيدگي نيست. معترض يا معترضان در صورت عدم حضور غيرموجه در شعبه، در جلسه علني حق اعتراض ندارند. موجه بودن عدم حضور بايد به تأييد هيأت رئيسه مجلس برسد. اگر عدم حضور، موجه بود فقط يك بار ديگر جلسه شعبه ظرف مدت پنج روز مجدداً تشكيل مي شود و نظر خود را اعلام مي كند.
ماده ۳۰
هيچ شعبه اي نمي تواند تقديم گزارش خود را بيش از پنج روز كاري از تاريخ دريافت پرونده به تعويق اندازد. درصورتي كه تأخير به حكم ضرورت پيش آمده باشد، رئيس و در غياب او نائب رئيس شعبه مكلف است هيأت رئيسه مجلس را مطلع سازد. هرگاه هيأت رئيسه علت را موجه دانست، موضوع را دوباره به همان شعبه و درغيراين صورت به شعبه بعد ارجاع مي نمايد كه ظرف پنج روز كاري پس از دريافت پرونده، گزارش دهد.
ماده ۳۱
كميسيون تحقيق حداكثر ظرف مدت پانزده روز به دلايل و توضيحات كتبي شعب و معترض يا معترضان رسيدگي مي كند و پس از استماع و بررسي توضيحات معترض يا معترضان و دفاعيات كتبي يا حضوري نماينده مورد اعتراض، نظر خود را به مجلس ارسال مي كند.
تبصره ۱
درصورتي كه تعداد معترضان بيش از سه نفر باشد، مي توانند سه نفر را به صورت مكتوب معرفي كنند تا در شعبه و كميسيون تحقيق جهت ارائه توضيحات لازم حضور يابند.
تبصره ۲
كميسيون تحقيق موظف است حداقل بيست و چهار ساعت قبل از رسيدگي به اعتبارنامه از معترض يا معترضان و نماينده اي كه اعتبارنامه اش مورد اعتراض واقع شده است دعوت به عمل آورد.
ماده ۳۲
چنانچه كميسيون تحقيق، اعتبارنامه ردشده از سوي شعبه را رسيدگي كند و نظر به تأييد اعتبارنامه داشته باشد، گزارش آن براي تصميم گيري مجلس در دستور كار قرار مي گيرد و در صورتي كه نظر كميسيون مبني بر رد اعتبارنامه باشد گزارش آن حداكثر به مدت پانزده دقيقه در مجلس مطرح و ادله رد اعتبارنامه ارائه مي شود. نماينده اي كه اعتبارنامه اش توسط كميسيون رد شده است حداكثر به مدت سي دقيقه فرصت دارد تا از خود دفاع كند، ضمن اينكه مي تواند بخشي از وقت خود را حداكثر به دو نفر از نمايندگان واگذار كند، سپس گزارش كميسيون تحقيق به رأي گذاشته مي شود، چنانچه رد اعتبارنامه به تصويب مجلس نرسد، رئيس جلسه تصويب آن را اعلام مي كند.
تبصره
درصورتي كه كميسيون تحقيق ظرف مدت پانزده روز نظر خود را به مجلس اعلام نكند، نماينده اي كه اعتبارنامه اش مورد اعتراض واقع شده است يا پانزده نفر از نمايندگان مي توانند طرح اعتبارنامه را در صحن مجلس از هيأت رئيسه درخواست كنند و هيأت رئيسه موظف است در اولين فرصت گزارش شعبه را در دستور كار مجلس قرار دهد تا مطابق اين ماده مورد رسيدگي قرار گيرد. به جاي نظر كميسيون، نظر شعبه به مدت پانزده دقيقه مطرح مي شود.
ماده ۳۳
چنانچه نماينده بدون عذر موجه (به تشخيص هيأت رئيسه) تا ده روز پس از ابلاغ به وي براي دفاع از صحت اعتبارنامه خود در جلسه حاضر نشود، مجلس با استماع گزارش كميسيون تحقيق و صحبت معترض وارد رأي گيري مي شود.
تبصره
درصورتي كه نماينده يا نمايندگان معترض به دلايل موجه در جلسه حضور نداشته باشند مي توانند با اطلاع قبلي هيأت رئيسه، دلايل اعتراض خود را كتباً به نماينده ديگري تحويل تا توسط او در مجلس قرائت گردد.
ماده ۳۴
در هر مرحله، رأي گيري براي اعتبارنامه مورد اعتراض، مخفي و با ورقه مخصوص انجام مي شود.
ماده ۳۵
نماينده اي كه به اعتبارنامه اش اعتراض شده مانند ساير نمايندگان، از كليه حقوق اعم از اعلام رأي و نامزدشدن براي عضويت در هيأت رئيسه و سايرانتخابات برخوردار است، ليكن در زمان بررسي اعتبارنامه خود در شعبه، كميسيون تحقيق و مجلس حق رأي ندارد.
۲
تعيين اعضاي كميسيون ها
ماده ۳۶
هريك از نمايندگان براي تعيين كميسيون تخصصي خود فرمهاي امتيازبندي را از شعبه مربوط دريافت مي كند و پس از تكميل فرم به همراه تعيين دو اولويت پيشنهادي، حداكثر تا سه روز پس از افتتاح دوره به هيأت رئيسه مجلس تحويل مي دهد.
تبصره ۱
فرم امتيازبندي و دستورالعمل اجرائي اين ماده بر اساس شاخص هاي: تحصيلات، سوابق اجرائي مرتبط و نمايندگي مجلس و سابقه عضويت در كميسيون، ظرف مدت سه ماه از تاريخ تصويب اين قانون توسط هيأت رئيسه مجلس تهيه مي شود و به تصويب جلسه مشترك هيأت رئيسه و كميسيون آيين نامه داخلي مي رسد.
تبصره ۲
به منظور آشنايي نمايندگان با سوابق يكديگر، معاونت قوانين موظف است همزمان با شروع فعاليت شعب، اسامي نمايندگان را به همراه تحصيلات، سوابق اجرائي و سابقه عضويت در كميسيون ها (در صورت برخورداري از سابقه نمايندگي) تكثير و در اختيار نمايندگان قرار دهد.
ماده ۳۷
هيأت رئيسه پس از دريافت نظر شعب و تعيين امتياز و رتبه بندي، نسبت به تكثير و توزيع گزارش آن اقدام مي كند. نمايندگان معترض مي توانند ظرف مدت چهل و هشت ساعت پس از توزيع گزارش، اعتراض خود را نسبت به امتيازها به هيأت رئيسه تقديم كنند تا هيأتي مشترك، متشكل از هيأت رئيسه مجلس و رؤساي شعب با دعوت از نماينده معترض به امتياز خود، ظرف مدت چهل و هشت ساعت پس از انقضاي مهلت فوق، به اعتراضات رسيدگي و اعلام نظر نمايد. پس از اتمام اين مراحل هيأت رئيسه نسبت به تعيين و اعلام فهرست اعضاي كميسيون هاي تخصصي بر مبناي امتيازات هر فرد، اقدام مي كند.
تبصره ۱
پس از اعلام اسامي اعضاي كميسيون هاي تخصصي، در صورتي كه هر يك از نمايندگان به كميسيون انتخاب شده اعتراض داشته باشد، مي تواند ظرف مدت بيست و چهار ساعت اعتراض خود را مكتوب به هيأت رئيسه مجلس تقديم كند تا هيأت مشترك فوق الذكر با استماع نظرات معترضان و بررسي اعتراض هاي واصله نسبت به تعيين نهائي اعضاي كميسيون هاي تخصصي تا چهل و هشت ساعت پس از انقضاي مهلت اعتراض، اقدام كند.
تبصره ۲
بين افرادي كه رأي مساوي آورده و احتساب آنان به عنوان عضو يك كميسيون باعث افزايش سقف آن كميسيون مي شودقرعه كشي انجام مي گيرد.
تبصره ۳
امتيازبندي و تعيين اعضاي هر كميسيون به ترتيب از كميسيون هايي كه بيشترين متقاضي دارد، انجام مي شود و پس از تكميل اعضاي كميسيون هاي مذكور، نمايندگان بازمانده از اولويت اول انتخابي خود، با متقاضيان اولويت اول كميسيون بعدي امتيازبندي و تعيين كميسيون مي شوند.
تبصره ۴
نمايندگاني كه در هيچ يك از اولويت هاي خود انتخاب نشده اند موظفند از ديگر كميسيون هاي تكميل نشده دو اولويت ديگر را تعيين نمايند.
تبصره 5 (الحاقي 08ˏ04ˏ1401) الحاقی ۱۴۰۱/۰۴/۰۸
پس از تعيين اعضاي كميسيون هاي تخصصي، چنانچه به هر دليل در حين دوره، نماينده جديدي به مجلس راه يابد، براي تعيين كميسيون تخصصي وي مطابق فرآيند مذكور اقدام مي شود، چنانچه ظرفيت كميسيون مورد تقاضا تكميل باشد، در صورتي كه امتياز مكتسبه وي براي كميسيون مورد درخواست، از ميانگين امتياز مكتسبه سه نماينده آخر پذيرفته شده در همان كميسيون بيشتر باشد، رعايت سقف مقرر در ماده (38) اين قانون الزامي نيست و حداكثر دو نماينده به سقف تعداد اعضاي كميسيون مي تواند اضافه گردد. در صورت ايجاد ظرفيت جديد در كميسيون ها به دليل استعفاء، فوت و يا امثال آن تعيين عضو جديد مطابق اين تبصره با كسب امتيازات لازم صورت مي گيرد.
ب
كميسيون ها
ماده ۳۸
مجلس داراي كميسيون هاي تخصصي و كميسيون هاي خاص با محدوده وظايف مشخص به شرح مذكور در آيين نامه داخلي مجلس مي باشد. تعداد اعضاي كميسيون هاي تخصصي، حداقل نوزده و حداكثر بيست و سه نفر است و تعداد اعضاي كميسيون هاي خاص طبق مواد (۳۹) تا (۴۴) آيين نامه داخلي تعيين مي شود.
تبصره 1(اصلاحي 14ˏ05ˏ1403) اصلاحی ۱۴۰۳/۰۵/۱۴
پس از تعيين اعضاي كميسيون هاي تخصصي مطابق فرآيند مقرر در اين قانون، چنانچه اعضاي كميسيون تخصصي به حداقل نصاب مذكور در اين ماده نرسد، هيأت مشترك متشكل از اعضاي كميسيون آيين نامه داخلي و هيأت رئيسه مجلس مكلف است، ظرف حداكثر يك هفته پس از اجراي تبصره (3) ماده (37) اين قانون، حداقل اعضاي آن كميسيون را كه نمي تواند كمتر از ده نفر باشد، براي يكبار در همان دوره تعيين نمايد.
تبصره ۲
تعيين مصاديق و تهيه شرح وظايف و اختيارات كميسيون ها با رعايت كليت آيين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي توسط هيأت رئيسه مجلس يا هريك از كميسيون ها و يا حداقل پنجاه نفر از نمايندگان پيشنهاد مي شود و پس از تصويب در جلسه مشترك هيأت رئيسه مجلس، اعضاي كميسيون آيين نامه داخلي و رؤساي كميسيون هاي تخصصي اجراء مي شود. جلسه مشترك فوق الذكر به رياست رئيس يا يكي از نواب رئيس مجلس و با حضور حداقل دوسوم اعضاء رسميت مي يابد و مصوبات آن با رأي حداقل دوسوم اعضاي حاضر معتبر خواهد بود و مصوبات به اطلاع نمايندگان خواهد رسيد.
۱
كميسيون هاي خاص ۱ -۱ - كميسيون مشترك
ماده ۳۹
در مورد طرح ها و لوايحي كه به تشخيص هيأت رئيسه به دو يا چند كميسيون ارتباط اساسي داشته باشند، كميسيون مشترك تشكيل مي گردد. تعداد اعضاي كميسيون مشترك بيست وسه نفر مي باشد. تعيين سهم هر كميسيون به وسيله هيأت رئيسه مجلس و انتخاب آنان توسط كميسيون ذي ربط مي باشد. كميسيون مشترك در انتخاب هيأت رئيسه و ارائه گزارش و ساير مقررات مانند ديگر كميسيونها اقدام مي نمايد. ۲ -۱ - كميسيون ويژه
ماده ۴۰
در مسائل مهم و استثنائي كه براي كشور پيش مي آيد و دراين خصوص تشكيل كميسيون ويژهاي براي رسيدگي و تهيه گزارش ضرورت پيدا مي كند، به پيشنهاد حداقل پانزده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس، اين كميسيون تشكيل مي شود. اعضاي كميسيون ويژه كه پانزده نفر خواهند بود، مستقيماً در جلسه علني توسط نمايندگان با رأي مخفي و اكثريت نسبي انتخاب خواهند شد. هيأت رئيسه كميسيون ويژه همانند ديگر كميسيونها انتخاب خواهد شد.
تبصره
هيأت رئيسه مجلس مي تواند طرح ها و لوايحي را كه در حوزه مسائل مربوط به كميسيون ويژه تشخيص دهد به آن كميسيون ارجاع نمايد. ۳ -۱ - كميسيون تلفيق
ماده ۴۱
به منظور تنظيم اصول و مفاد برنامههاي توسعه و لوايح بودجه كل كشور و ايجاد هماهنگي بين كميسيونهاي تخصصي مجلس شوراي اسلامي ، پس از تقديم لايحه مربوط توسط دولت به مجلس، كميسيون تلفيق مركب از اعضاي ذيل تشكيل مي گردد:
۱
از كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات نه نفر
۲
از هر كميسيون تخصصي ديگر سه نفر اعضاي مذكور در بندهاي فوق توسط كميسيون هاي مربوطه انتخاب و به هيأت رئيسه مجلس معرفي مي شوند. مأموريت اين كميسيون تا تصويب نهائي قانون برنامه توسعه و يا لايحه بودجه سالانه كل كشور ادامه مي يابد.
تبصره ۱
كميسيون تلفيق با حضور اكثريت مطلق اعضاء رسميت مي يابد.
تبصره ۲
پيشنهادات مربوط به حوزه هاي انتخابيه اعضاي كميسيون تلفيق جهت ايجاد رديف جديد يا افزايش اعتبارات يا تغيير عنوان طرح ها در كميسيون تلفيق بودجه ممنوع است. در صورتي كه معاونت برنامه ريزي و نظارت راهبردي رئيس جمهور در حين رسيدگي به لايحه بودجه به صورت كتبي و رسمي اشتباه يا از قلم افتادگي موارد مربوط به حوزه هاي انتخابيه را تأييد كند، موضوع با دوسوم رأي كميسيون تلفيق قابل تصويب است. ۴ -۱ - كميسيون تحقيق
ماده ۴۲
به منظور بررسي اعتبارنامه هايي كه توسط شعب مورد تأييد قرار نگرفته و يا از سوي نمايندگان مورد اعتراض واقع شده است هر يك از شعب موظفند پس از تعيين هيأت رئيسه خود، بلافاصله دو نفر از اعضاي خود را كه آگاهي بيشتري به مسائل حقوقي داشته و از صلاحيت لازم برخوردار باشند به عنوان اعضاي اصلي و عليالبدل كميسيون تحقيق انتخاب نمايند و نتيجه را به هيأت رئيسه گزارش تا در جلسه علني قرائت گردد. ۵ -۱ - كميسيون آيين نامه داخلي مجلس
ماده ۴۳
هر شعبه يك نفر ديگر از اعضاي خود را كه واجد صلاحيت باشد براي تشكيل كميسيون آيين نامه داخلي مجلس معين و نتيجه را به مجلس گزارش خواهد كرد. اين كميسيون علاوه بر انجام وظايف مقرر در اين آيين نامه طرح هاي مربوط به اصلاح آيين نامه داخلي مجلس را رسيدگي كرده و نظر خود را به مجلس گزارش مي نمايد تا مطابق آيين نامه مورد بررسي قرار گيرد. ۶ -۱ - كميسيون اصل نودم (۹۰) قانون اساسي
ماده ۴۴
به منظور سامان دادن و كارآمد سازي مجلس و نمايندگان، خصوصاً نسبت به طرز كار قواي مجريه و قضائيه و مجلس مبتني بر اصول متعدد قانون اساسي بالاخص اصل نودم(۹۰)، كميسيوني به نام اصل نودم(۹۰) قانون اساسي تشكيل مي گردد تا طبق قوانين مصوب مربوط به خود اداره و انجام وظيفه نمايد. اعضاي اين كميسيون به شرح ذيل است:
۱
از هركميسيون تخصصي يك نفر با معرفي كميسيون مربوطه
۲
هشت نفر ازنمايندگان كه توسط رؤساي شعب و هيأت رئيسه به عنوان اعضاي ثابت انتخاب مي شوند.
تبصره ۱
رئيس كميسيون با پيشنهاد حداقل دو نفر توسط هيأت رئيسه مجلس از بين اعضاي ثابت كميسيون و با رأي مجلس براي مدت يكسال انتخاب مي گردد.
تبصره ۲
اعضاي ثابت كميسيون نبايد عضو كميسيون هاي تخصصي مجلس باشند.
۲
كميسيون هاي تخصصي
ماده ۴۵
هريك از كميسيون هاي تخصصي مجلس كه مطابق اين آيين نامه تشكيل مي گردند در محدوده تخصصي خود داراي وظايف و اختياراتي به شرح زير مي باشند:
۱
بررسي طرح ها و لوايح ارجاعي و گزارش آن به مجلس شوراي اسلامي.
۲
بررسي و تصويب آزمايشي طرح ها و لوايح و همچنين تصويب دائمي اساسنامه سازمان ها، شركت ها و مؤسسات دولتي يا وابسته به دولت طبق اصل هشتاد و پنجم (۸۵) قانون اساسي.
۳
رسيدگي به درخواست هاي تحقيق و تفحص.
۴
رسيدگي به سؤال نمايندگان از رئيس جمهور و وزيران.
۵
بررسي موارد ارجاعي از لوايح برنامه توسعه و بودجه سالانه و گزارش آن به كميسيون تلفيق.
۶
كسب اطلاع از كم و كيف اداره امور كشور، دريافت و بررسي گزارش هاي عملكردي و نظارتي از اجراي قوانين مربوط به دستگاه هاي ذي ربط
۷
تهيه گزارش موردي و سالانه در خصوص امور اجرائي دستگاه ها و نحوه اجراي قوانين به خصوص قانون برنامه توسعه و بودجه سالانه و ارائه نكات مثبت، منفي و پيشنهاد نحوه اصلاح آن و تقديم گزارش به مجلس جهت قرائت.
تبصره ۱
كميسيون ها رأساً يا با تقاضاي حداقل ده نفر از نمايندگان مي توانند در موارد مهم و حساس و در مواجهه با تخلفات يا سوء مديريت، با دعوت از مسئولان ذي ربط موضوع را بررسي نموده و گزارش آن را به هيأت رئيسه ارائه نمايند. در صورتي كه درخواست بررسي از سوي نمايندگان باشد حداكثر پنج نفر از آنها مي توانند در تهيه گزارش با كميسيون مشاركت نمايند. هيأت رئيسه مي تواند گزارش مذكور را در دستور كار مجلس قراردهد. دراين صورت سخنگوي كميسيون و نماينده دولت هركدام به ميزان پانزده دقيقه و شش نفر از نمايندگان به قيد قرعه از بين متقاضيان هركدام به ميزان پنج دقيقه، نظرات خود را بيان مي نمايند. هرگاه كميسيون همراه با گزارش پيشنهادهايي براي تصويب به مجلس ارائه نمايد با رعايت مفاد آيين نامه داخلي در دستور حداكثر دو هفته بعد مجلس قرارخواهد گرفت و مطابق آيين نامه داخلي رسيدگي مي شود. نمايندگان مي توانند پيشنهادهاي خود را تا چهل و هشت ساعت پس از پايان قرائت گزارش به كميسيون تحويل نمايند. كميسيون تا يك هفته گزارش نهائي خود را به مجلس ارائه مي دهد. درصورتي كه كميسيون در گزارش خود، در مورد ناكارآمدي مسئول ذي ربط دلايلي ارائه نمايد، مراتب توسط هيأت رئيسه به بالاترين مقام مسئول مذكور براي اقدام مقتضي اعلام مي گردد.
تبصره ۲
پاسخ دولت راجع به گزارش هاي كميسيونهاي تخصصي در دستور كار مجلس قرار گرفته و قرائت خواهد شد. پس از آن حسب درخواست كميسيونهاي تخصصي، موضوع گزارش هاي ياد شده جهت بررسي به كميسيون اصل نودم (۹۰) قانون اساسي ارسال و كميسيون مذكور نتايج بررسي خود را به مجلس ارائه خواهد كرد.
تبصره ۳
كميسيون هاي تخصصي مجلس مي توانند به تعداد كافي مشاور ذيصلاح به ويژه از ميان نمايندگان ادوار گذشته كه در مسائل كميسيون صاحب تخصص و تجربه باشند از طريق هيأت رئيسه به خدمت بگيرند. ۱ -۲ - كميسيون آموزش، تحقيقات و فناوري
ماده ۴۶
كميسيون آموزش، تحقيقات و فناوري براي انجام وظايف محوله در محدوده آموزش و پرورش عمومي ، آموزش فني و حرفهاي، آموزش عالي، تحقيقات و فناوري، مطابق ضوابط اين آيين نامه تشكيل مي شود. ۲ -۲ - كميسيون اجتماعي
ماده ۴۷
كميسيون اجتماعي براي انجام وظايف محوله در محدوده امور اداري و استخدامي ، كار، اشتغال، روابط كار و تعاون مطابق ضوابط اين آيين نامه تشكيل مي شود. ۳ -۲ - كميسيون اقتصادي
ماده ۴۸
كميسيون اقتصادي براي انجام وظايف محوله در محدوده اقتصاد و دارايي، بازرگاني داخلي، بازرگاني خارجي مطابق ضوابط اين آيين نامه تشكيل مي شود. ۴ -۲ - كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي
ماده ۴۹
كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي براي انجام وظايف محوله در محدوده سياست و روابط خارجي، دفاع، اطلاعات و امنيت مطابق ضوابط اين آيين نامه تشكيل مي شود. ۵ -۲ - كميسيون انرژي
ماده ۵۰
كميسيون انرژي براي انجام وظايف محوله در محدوده نفت، گاز، برق، سدها و نيروگاه هاي آبي و برقي، انرژي اتمي و انرژيهاي نو مطابق ضوابط اين آيين نامه تشكيل مي شود. ۶ -۲ - كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات
ماده ۵۱
كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات براي انجام وظايف محوله در محدوده برنامه، بودجه، نظارت برنامه و بودجه و ديوان محاسبات و امور مالي مجلس و آمار و خدمات عمومي فني مطابق ضوابط اين آيين نامه تشكيل مي شود.
تبصره ۱
كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات علاوه بر انجام وظايف تخصصي در ماده (۴۵) و اين ماده موظف است نسبت به امور زير اقدام نمايد:
۱
نظارت و مراقبت بر اجراي مقررات بودجه و امور مالي مجلس و نحوه هزينه كردن آن
۲
رسيدگي به عملكرد بودجه ساليانه مجلس و ارائه گزارش آن حداكثر تا پايان شهريور ماه سال بعد. اين گزارش جهت اطلاع نمايندگان چاپ مي گردد.
۳
بازرسي و رسيدگي دقيق و نظارت در مورد كليه اموال و اشياء منقول و غيرمنقول مجلس شوراي اسلامي و ارائه گزارش ساليانه جهت چاپ و توزيع بين نمايندگان
۴
معرفي دو نامزد به عنوان رئيس ديوان محاسبات و دو نامزد به عنوان دادستان ديوان محاسبات جهت انتخاب يكي از آنها توسط مجلس شوراي اسلامي
تبصره ۲
برخورداري از مدرك تحصيلي كارشناسي ارشد و بالاتر، سابقه خدمت در مقامهاي مديريتي موضوع ماده (۷۱) قانون مديريت خدمات كشوري مصوب 8/ 7/ 1386 و همطرازان آنان و حداقل بيست سال سابقه كار، از شرايط احراز سمت رئيس و دادستان ديوان محاسبات است.
تبصره ۳
نحوه انتخاب نامزدهاي رياست و دادستان ديوان محاسبات در كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات طبق آيين نامه اي است كه توسط كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات تهيه مي شود و به تصويب كميسيون آيين نامه داخلي مي رسد. ۷ -۲ - كميسيون بهداشت و درمان
ماده ۵۲
كميسيون بهداشت و درمان براي انجام وظايف محوله در محدوده بهداشت، درمان، امداد، بهزيستي، تأمين اجتماعي و بيمههاي اجتماعي و هلال احمر مطابق ضوابط اين آيين نامه تشكيل مي شود. ۸ -۲ - كميسيون امور داخلي كشور و شوراها
ماده ۵۳
كميسيون امور داخلي كشور و شوراها براي انجام وظايف محوله در محدوده سياست داخلي، شوراها، امور غيرعمراني شهرداري ها و ثبت احوال مطابق ضوابط اين آيين نامه تشكيل مي شود. ۹ -۲ - كميسيون صنايع و معادن
ماده ۵۴
كميسيون صنايع و معادن براي انجام وظايف محوله در محدوده صنايع، پست، مخابرات، معادن، پتروشيمي ، صنايع هوافضا و ارتباطات مطابق ضوابط اين آيين نامه تشكيل مي شود. ۱۰ -۲ - كميسيون عمران
ماده ۵۵
كميسيون عمران براي انجام وظايف محوله در محدوده راه و ترابري، مسكن، عمران شهري و عمران روستايي و امور عمراني شهرداري ها و دهياري ها مطابق ضوابط اين آيين نامه تشكيل مي شود. ۱۱ -۲ - كميسيون فرهنگي
ماده ۵۶
كميسيون فرهنگي براي انجام وظايف محوله در محدوده فرهنگ و هنر، ارشاد و تبليغات، صدا و سيما و ارتباطات جمعي، تربيت بدني و جوانان و زنان و خانواده مطابق ضوابط اين آيين نامه تشكيل مي شود. ۱۲ -۲ - كميسيون قضائي و حقوقي
ماده ۵۷
كميسيون قضائي و حقوقي براي انجام وظايف محوله در محدوده قضائي و حقوقي مطابق ضوابط اين آيين نامه تشكيل مي شود. ۱۳ -۲ - كميسيون كشاورزي، آب، منابع طبيعي و محيط زيست
ماده ۵۸
كميسيون كشاورزي، آب، منابع طبيعي و محيط زيست براي انجام وظايف محوله درمحدوده كشاورزي، منابع آب، دام و طيور، شيلات، محيط زيست و هواشناسي مطابق ضوابط اين آيين نامه تشكيل مي شود.
۳
مقررات مشترك كميسيون ها
ماده ۵۹
هريك از كميسيون هاي تخصصي مجلس موظف است از ميان اعضاي خود كميته و يا كميتههاي فرعي متناسب با موضوعات مربوط تشكيل دهد. كميتههاي فرعي داراي يك رئيس، يك نائب رئيس و يك دبير خواهند بود كه توسط اعضاي همان كميته انتخاب مي گردند. مصوبات كميتههاي فرعي بعد از تصويب در كميسيون رسميت خواهد داشت.
ماده ۶۰
پس از انتخاب اعضاي كميسيونها، هر كميسيون به رياست مسنترين عضو و با حضور حداقل دوسوم اعضاي خود منعقد و فوراً يك رئيس، دو نائب رئيس، يك سخنگو و دو دبير با رأي مخفي با ورقه با اكثريت نسبي به مدت يك سال انتخاب مي نمايد.
تبصره
معاونت قوانين موظف است در شروع كار هر دوره مجلس سوابق كاري و ميزان تحصيلات اعضاي هر كميسيون را قبل از انتخاب هيأت رئيسه آن كميسيون در اختيار اعضاء قرار دهد.
ماده ۶۱
مناط اعتبار براي رسميت جلسه كميسيونها حضور حداقل دوسوم اعضاء مي باشد. مصوبات كميسيون با اكثريت مطلق آراء عده حاضر خواهد بود.
ماده ۶۲
هرنماينده شش ماه يك بار مي تواند تقاضاي تغيير كميسيون خود را به هيأت رئيسه مجلس ارائه كند. انتقال به كميسيون ديگر با رعايت نصاب مقرر در اين آيين نامه و با موافقت اكثريت اعضاي كميسيون هاي ذي ربط امكان پذير است.
ماده ۶۳
رئيس مجلس حداقل يك نفر از كارشناسان با تجربه و مناسب مجلس را به عنوان دبير در اختيار هر كميسيون قرار مي دهد تا نسبت به امور كارشناسي و اداري مربوطه از قبيل ارتباط با هيأت رئيسه و ادارات مجلس و كميسيونها و تنظيم و توزيع مراسلات، ضبط مذاكرات، بايگاني اوراق و پرونده ها، تسريع جريان امور دفتري و تهيه صورت جلسات و ساير امور اداري اقدام نمايد.
ماده ۶۴
گزارش عملكرد كميسيون ها بايستي هر ماه يك بار به هيأت رئيسه مجلس داده شود تا به نحو مقتضي به اطلاع نمايندگان برسد.
ماده ۶۵
در صورتي كه نمايندگان از طرف كميسيون براي اداي توضيح در زمينه سؤال و يا پيشنهاد خود دعوت شوند موظف به شركت خواهند بود و عدم شركت بدون عذر موجه به منزله انصراف از طرح سؤال و يا پيشنهاد خواهد بود.
ماده ۶۶
تمام اسناد و اوراق مربوط به اموري كه بايد در كميسيونها بررسي شود از طرف هيأت رئيسه به آن كميسيون ارجاع مي شود. نمايندگان مي توانند آن اسناد را ملاحظه كنند، اسناد مزبور نبايد از كميسيون خارج گردد. اين اسناد به انضمام اسناد مذاكرات و اقدامات جاري كميسيون در محل كميسيون بايگاني و در پايان هر دوره به بايگاني مجلس منتقل مي شود.
ماده ۶۷
پس از آنكه مجلس يا كميسيون ها (درخصوص قوانين آزمايشي) درباره طرح يا لايحهاي رأي نهائي داد، اسناد و اوراق و صورت جلسات مربوط به آن، در معاونت قوانين مجلس بايگاني مي شود.
ماده ۶۸
هر نماينده به جز رئيس مجلس، ملزم است عضويت يكي از كميسيونهاي تخصصي را بپذيرد و در صورت تمايل مي تواند در كميسيونهاي ديگر مجلس، با حق اظهارنظر و بدون حق رأي شركت كند.
تبصره ۱
عضويت در كميسيون هاي تحقيق و آيين نامه داخلي مجلس مانع از عضويت در كميسيون ديگر نخواهد بود.
تبصره ۲
چنانچه نمايندگان عضو كميسيون هاي خاص در سال سي ساعت غيبت اعم از موجه و غيرموجه داشته باشند ادامه عضويت آنها در كميسيون منوط به موافقت اكثريت اعضاي آن كميسيون خاص است. اين موافقت با رأي گيري با ورقه انجام مي شود.
مبحث سوم
تشكيلات اداري و پشتيباني مجلس
ماده ۶۹
مسئوليت و اختيار كليه امور اجرائي مجلس اعم از تشكيلاتي، مالي، معاملاتي، اداري، استخدامي، حقوقي، فني، پشتيباني، ارتباطات داخلي و بين المللي، حفاظت، حراست و نظاير آن به عهده رئيس مجلس شوراي اسلامي است.
تبصره ۱
رئيس مجلس مي تواند بخشي از وظايف و اختيارات خود را به بعضي از اعضاي هيأت رئيسه، معاونين قوانين، نظارت و اجرائي يا مسئولين ذي ربط تفويض نمايد.
تبصره ۲
اساسنامه سازمان ها، نظام مالي و ساختار تشكيلات مربوط به مجلس شوراي اسلامي به جز امور قانونگذاري و همچنين ضوابط اجرائي و دستورالعمل هاي كليه اختيارات موضوع اين ماده به تصويب كميسيون آيين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي خواهد رسيد.
ماده ۷۰
وظايف ناظران عبارتند از:
۱
تنظيم برنامه ها و سياست هاي مالي، استخدامي ، خدماتي، تبليغي و انتظامات مجلس و ارائه آن به رئيس مجلس جهت طي مراحل بعدي
۲
نظارت و اتخاذ تصميم لازم در خصوص عملكرد كليه واحدهاي ساختار تشكيلات اداري مجلس، نحوه اجراي مصوبات هيأت رئيسه و كميسيون آيين نامه داخلي درخصوص تبصره (۲) ماده (۶۹)
۳
نظارت بر روند تهيه و پيشنهاد بودجه ساليانه مجلس و پيگيري مراحل بعدي آن
۴
نظارت بر حفظ اداره و ثبت ابنيه و اموال و مؤسسات مجلس
۵
نظارت بر عملكرد مركز پژوهش ها، مركز اسناد، كتابخانه و موزه مجلس كه طبق قوانين مربوط به خود تشكيل گرديده اند.
۶
پيگيري مشكلات نمايندگان و ارائه راه حل مناسب به هيأت رئيسه
۷
نظارت بر ساير امور اداري و مالي و خدماتي مجلس
ماده ۷۱
هيأت رئيسه مي تواند در چهارچوب امكانات موجود و بودجه مصوب تشكيلات مناسبي را جهت تدوين، نگارش، ويرايش حقوقي و ادبي طرح ها و لوايح ايجاد نمايد. نظرات اين تشكيلات قبل از تصويب نهائي طرح يا لايحه در مجلس، با موافقت كميسيون ذي ربط انجام مي شود.
ماده ۷۲
در راستاي ايفاي هرچه بهتر وظيفه نمايندگي، همچنين حفظ شأن و منزلت مجلس و جايگاه حقيقي نمايندگان، هيأت رئيسه مي تواند به منظور برقراري ارتباط مؤثر (ديداري، شنيداري، مكتوب) نمايندگان با موكلين و نمايندگان دستگاه هاي اجرائي و نهادهاي رسمي و غيررسمي در مركز و حوزه انتخابيه با اختصاص فضاي فيزيكي مناسب (دفاتر كار و ملاقات عمومي) هرگونه امكانات سخت افزاري و نرم افزاري مورد نياز را در شأن نظام جمهوري اسلامي فراهم نمايد. اعتبارات مورد نياز در بودجه سالانه مجلس پيش بيني مي شود.
تبصره
در هر دوره مجلس، نمايندگان مي توانند حداكثر پنج نفر از كاركنان يا كارشناسان دستگاه هاي مشمول ماده(۵) قانون مديريت خدمات كشوري را براي به كارگيري در دفتر ارتباطات مردمي جهت امور مشاوره اي، اداري و خدماتي از دستگاه ذي ربط درخواست نمايند. در اين صورت با هماهنگي دستگاه مبدأ، درخواست مأموريت افراد مورد نظر معمول و شخص يا اشخاص مزبور به دفتر ارتباط مردمي نماينده، مأمور مي شوند حقوق، مزايا، حق مأموريت و اضافه كار اين مأموران طبق قوانين و مقررات مربوطه برعهده دستگاه مأموركننده مي باشد و ميزان اضافه كار تا سقف مصوب اداره مربوطه و مأموريت ماهيانه و مرخصي استفاده شده توسط رئيس دفتر نماينده به دستگاه ذي ربط اعلام مي شود. افزايش كليه حقوق قانوني اين مأموران از جمله ارتقاء، افزايش حقوق سنواتي، افزايش گروه و رتبه و ساير موارد مشابه در دوران مأموريت اين افراد همانند ساير كاركنان دستگاه ذي ربط مي باشد. تعداد افراد مورد نياز هر حوزه انتخابيه با توجه به تعداد نمايندگان، تعداد شهر و روستا، جمعيت و وسعت، شرايط اقليمي و جغرافيايي و ساير قابليت هاي هر حوزه توسط كميسيون آيين نامه داخلي مجلس تعيين مي شود. پس از اعلام پايان مأموريت، دستگاه ذي ربط موظف است اين افراد را حداقل در پست سازماني قبل از مأموريت و يا پست همطراز به كار گيرد. اين مصوبه نافي تبصره (۳) ماده (۲) قانون استخدامي كاركنان مجلس شوراي اسلامي مصوب 23/ 8/ 1372 مجلس شوراي اسلامي نمي باشد.
فصل دوم
نمايندگان
مبحث اول
مصونيت نمايندگان
ماده ۷۳
بر طبق اصل هشتاد و ششم (۸۶) قانون اساسي نمايندگان مجلس در مقام ايفاي وظايف نمايندگي در اظهارنظر خود كاملاً آزادند و نمي توان آنها را به سبب نظراتي كه در مجلس اظهار كردهاند يا آرائي كه در مقام ايفاي وظايف خود دادهاند تعقيب يا توقيف كرد و يا از حقوق اجتماعي محروم نمود.
تبصره
وظايف نمايندگي شامل نطق، بحث هاي داخل دستور، بحث هاي جلسات كميسيونها، اظهارنظراتي كه براي اعمال اصل هشتاد و چهارم (۸۴) قانون اساسي انجام مي شودو ساير موارد نظارتي و قانوني است.
ماده ۷۴
چنانچه به تشخيص هيأت رئيسه نمايندهاي در سخنان خود در جلسه علني به كسي نسبت ناروا داده و يا هتك حرمت نمايد فرد مزبور مي تواند در دفاع از خود، به صورت مكتوب به اتهام وارده پاسخ گويد. پاسخ ارسالي درصورتي كه بيش از دو برابر اصل مطلب اظهار شده نبوده و متضمن توهين و افتراء نباشد، در اولين فرصت در جلسه علني قرائت خواهد شد.
ماده ۷۵
اگر در جلسه رسمي ضمن نطق يا مذاكره صريحاً يا تلويحاً نسبت سوئي به يكي از نمايندگان داده شود يا عقيده و اظهار او را بر خلاف جلوه دهند و نماينده مذكور براي رد آن نسبت به رفع اشتباه در همان جلسه يا در جلسه بعد اجازه نطق بخواهد بدون رعايت نوبت تا پنج دقيقه اجازه نطق داده مي شود.
مبحث دوم
تعهدات نمايندگان
ماده ۷۶
نمايندگان براساس مسئوليت نمايندگي، متعهد و ملتزم به حفظ حيثيات مجلس و نمايندگان و رعايت نظم و نوبت و اجراي آيين نامه داخلي مي باشند. در مواردي كه نمايندهاي رعايت تعهدات فوق را ننمايد اقدامات ذيل به ترتيب از طرف رئيس به عمل خواهد آمد:
۱
تذكر شفاهي در جلسه علني
۲
اخطار در جلسه علني
۳
احضار و توبيخ متخلف در جلسه هيأت رئيسه
ماده ۷۷
رئيس جلسه نسبت به نمايندگاني كه از موضوع مذاكره خارج مي شوند و يا بدون اجازه صحبت مي كنند و همچنين نسبت به نمايندگاني كه به واسطه عدم رعايت آيين نامه داخلي يا به انحاء ديگر رعايت نظامات مجلس را نمي نمايند تذكر مي دهد.
ماده ۷۸
در صورتي كه رئيس به يكي از نمايندگان دو بار تذكر داد و نماينده مجدداً از حدود نظم خارج گرديد، رئيس به او اخطار مي كند.
ماده ۷۹
توبيخ كه سبب درج در پرونده و گزارش در مجلس مي شوددر موارد ذيل اجراء مي گردد:
۱
در صورتي كه نمايندهاي پس از اخطار در همان جلسه از حدود نظم خارج شود.
۲
در صورتي كه نمايندهاي ظرف مدت يك ماه چهار مرتبه در جلسات متوالي يا شش مرتبه در مجموع مورد تذكر واقع شده باشد.
۳
كساني كه بيش از سه جلسه متوالي يا در مجموع پنج جلسه در يك ماه تأخير غيرمجاز داشته باشند.
مبحث سوم
حقوق نمايندگان
ماده ۸۰
بودجه سالانه مجلس به پيشنهاد هيأت رئيسه پس از مشورت با كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات و در موعد مقرر براي دولت ارسال مي شود تا با رعايت اصل پنجاه و دوم (۵۲) قانون اساسي در بودجه سالانه كل كشور درج شود.
تبصره
مقرري و هزينه هاي نمايندگي در هر سال در جلسه مشترك هيأت رئيسه با كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات مجلس شوراي اسلامي با رعايت مقررات مالي مجلس به تصويب مي رسد. نمايندگان مجلس مي توانند حقوق و مزاياي خود را از مجلس دريافت نمايند. قبل از تصميم مجدد در هر دوره به صورت علي الحساب مطابق مصوبه دوره قبل عمل مي شود.
مبحث چهارم
مأموريت ها
ماده ۸۱
مأموريت هاي رسمي فردي و جمعي نمايندگان براي شركت در سمينارها، اجلاس ها و بازديدهاي فني و تخصصي در داخل و يا خارج از كشور با تصويب كميسيون ذيربط و تأييد هيأت رئيسه انجام خواهد شد. نتايج حاصل از مأموريت به آن كميسيون و هيأت رئيسه مجلس تسليم مي گردد.
مبحث پنجم
تعطيلات و مرخصي ها
ماده ۸۲
تعطيلات تابستاني مجلس در هر سال سي روز است كه زمان آن با تشخيص مجلس تعيين مي شود. هيأت رئيسه مي تواند در تنظيم برنامه جلسات علني و كميسيونها بهگونهاي عمل كند كه نمايندگان در هر ماه يك هفته كاري هم براي رسيدگي به وظايف نمايندگي فرصت داشته باشند.
تبصره
در صورت ضرورت، رئيس مجلس مي تواند با تقاضاي حداقل پنجاه نفر از نمايندگان و يا درخواست دولت، با ذكر دليل، در اوقات تعطيل، مجلس را به طور فوق العاده دعوت به انعقاد نمايد.
ماده ۸۳
نمايندگان يك ماه در هر سال حق استفاده از مرخصي با حقوق را دارند. استفاده از مرخصي ضروري بدون حقوق نيز، با موافقت هيأت رئيسه، حداكثر يك ماه در سال خواهد بود و درصورت عدم استفاده مي توانند در سال هاي بعد استفاده نمايند.
ماده ۸۴
اجازه مرخصي تمام مدت يك جلسه يا قسمتي از جلسات مجلس با موافقت هيأت رئيسه مجلس و در كميسيونها و شعب با رؤساي كميسيونها و شعب خواهد بود.
ماده ۸۵
هيچ يك از نمايندگان قبل از تحصيل مرخصي نمي تواند غيبت نمايد مگر با عذر موجه از قبيل بيماري يا حوادث غيرمترقبه.
مبحث ششم
غيبت نمايندگان
ماده ۸۶
نمايندهاي كه بيش از يكصد ساعت متوالي يا دويست و پنجاه ساعت غيرمتوالي از اوقات رسمي جلسات مجلس و كميسيون را بدون عذر موجه در يك سال غيبت نمايد، مستعفي شناخته خواهد شد. همچنين نمايندهاي كه به علت ناتواني جسمي و يا بيماري بيش از چهار ماه در يك سال غيبت موجه داشته باشد بنا به درخواست سي نفر از نمايندگان و تصويب دوسوم نمايندگان حاضر مبني بر عجز وي از ايفاي وظايف نمايندگي، سمت نمايندگي خود را از دست مي دهد.
تبصره ۱
تا يك هفته پس از اعلام رسمي مستعفي شناخته شدن نماينده، درصورتي كه خود وي يا نماينده ديگري به غيرموجه بودن غيبت اعتراض كند و آن را تسليم هيأت رئيسه نمايد، اين اعتراض در اولين فرصت در مجلس مطرح مي شودو پس از صحبت حداكثر دو مخالف و دو موافق (هريك به مدت پانزده دقيقه) در صورتي كه مجلس به موجه بودن غيبت نماينده مورد بحث رأي داد، غيبت موجه شناخته خواهد شد. يك نفر از هيأت رئيسه بهعنوان موافق و نماينده مورد بحث به عنوان مخالف براي صحبت، حق تقدم خواهند داشت.
تبصره ۲
درصورتي كه نماينده مستعفي شناخته شده به غيرموجه بودن غيبت خود اعتراض كرده باشد ولي در موقع طرح نتواند و يا نخواهد در مجلس حضور يابد، مي تواند لايحه دفاعيه خود رابراي طرح در مجلس حداكثر تا موقع طرح، تحويل مجلس نمايد. در اين صورت اين لايحه با حق تقدم در فرصت مقرر براي صحبت مخالفين توسط يكي از دبيران قرائت خواهد شد. مدت قرائت لايحه حداكثر نيم ساعت خواهد بود.
ماده ۸۷
به غيبت و تأخير غيرموجه حقوق تعلق نمي گيرد.
ماده ۸۸
محاسبه ساعات غيبت در كميسيونها با رؤساي كميسيونها و در جلسات رسمي مجلس با هيأت رئيسه مي باشد و در هر دو صورت، اعلان رسمي غيبت با هيأت رئيسه مجلس خواهد بود. هيأت رئيسه موظف است غيبت و تأخير غيرموجه نمايندگان در كميسيونها را هر ماه به اطلاع نمايندگان برساند.
ماده ۸۹
غيبت، تأخير غيرموجه نمايندگان پيش از پايان جلسه مجلس اعلان و درصورت مذاكرات مجلس ثبت خواهد شد.
تبصره
غيبت غيرموجه از دو جلسه كميسيون در حكم غيبت از يك جلسه رسمي مجلس مي باشد.
مبحث هفتم
استعفاي نماينده و نحوه بررسي آن
ماده ۹۰
هر نماينده كه اعتبارنامه او به تصويب رسيده است مي تواند از مقام نمايندگي استعفاء دهد. پذيرش استعفاء موكول به تصويب مجلس است.
ماده ۹۱
نماينده تقاضاي استعفاي مدلّل خود را به عنوان رئيس مجلس مي نويسد و رئيس مجلس آن را در اولين جلسه علني و بدون قرائت متن، اعلام و در دستور كار هفته بعد مي گذارد. نماينده مي تواند قبل از شروع بررسي در مجلس تقاضاي استعفاي خويش را مسترد دارد.
ماده ۹۲
بررسي تقاضاي استعفاء بدين ترتيب خواهد بود كه ابتداء تقاضاي استعفاء قرائت شده و سپس شخص متقاضي استعفاء يا نماينده ديگري به تعيين او تقاضاي دفاع خواهد نمود. مدت قرائت تقاضاي استعفاء و توضيح نماينده متقاضي استعفاء حداكثر نيم ساعت است. مخالف يا مخالفين نيز حداكثر نيم ساعت مي توانند صحبت كنند و پس از آن رأيگيري به عمل مي آيد. در صورت تصويب تقاضاي استعفاء مراتب از طريق رئيس مجلس به وزارت كشور اعلام مي شودتا طبق قانون انتخابات اقدام نمايد.
تبصره
هرگاه نماينده متقاضي استعفاء براي طرح تقاضاي استعفاي خود در مجلس حاضر نشود و كسي را هم براي دفاع از خود تعيين ننمايد متن تقاضاي استعفاء قرائت و در صورت وجود مخالف حداكثر به مدت پانزده دقيقه صحبت خواهد كرد و سپس رأيگيري به عمل مي آيد.
ماده ۹۳
هرگاه تقاضاي استعفاي تعدادي از نمايندگان به نحوي باشد كه مانع از تشكيل جلسه رسمي گردد قابل طرح در مجلس نيست.
فصل سوم
گردش كار مجلس
مبحث اول
جلسات مجلس
ماده ۹۴
انعقاد رسمي جلسات و اعتبار أخذ رأي منوط به حضور حداقل دوسوم مجموع نمايندگان مي باشد.
تبصره ۱
براي ادامه مذاكراتي كه منجر به اتخاذ تصميم و يا أخذ رأي نمي شودحضور حداقل نصف نمايندگان كافي است.
تبصره ۲
جلسات رسمي با تلاوت آياتي چند از قرآن مجيد به تشخيص هيأت رئيسه كه حتيالامكان متناسب با جلسه آن روز باشد آغاز خواهد شد.
ماده ۹۵
نمايندگان بايد در روزي كه قبلاً براي تشكيل جلسه رسمي معين مي شوددر مجلس حاضر شوند. درصورت تأخير بدون عذر موجه از طرف هيأت رئيسه توبيخ خواهند شد. همچنين، هريك از نمايندگان كه در موقع أخذ رأي با اعلام قبلي رئيس مجلس مبني بر منع خروج از جلسه بدون عذر موجه خارج شود، مستحق توبيخ خواهد بود و در صورت تكرار تأخير وغيبت، مقررات آيين نامه ازطرف هيأت رئيسه درباره او اجراء خواهد شد. اسامي نمايندگاني كه سه بار غيبت غيرموجه در يك ماه داشته باشند در روزنامه ها درج خواهد شد.
ماده ۹۶
تشخيص عده حضار با استفاده از تابلو است كه در اول هر جلسه و قبل از أخذ آراء به وسيله رئيس جلسه بايد اعلام شود.
تبصره
در صورتي كه تابلو خراب شود، حداكثر تا پايان همان جلسه تشخيص عده حاضر با دبيران خواهد بود و هيأت رئيسه موظف است قبل از انعقاد جلسه بعد به تعمير و اصلاح تابلو اقدام نمايد.
ماده ۹۷
حداكثر مدت براي هر جلسه رسمي چهار ساعت است كه يكسره و يا با فاصله تنفس مي باشد، مگر در موارد ضروري كه به تشخيص رئيس و تصويب مجلس خواهد رسيد. غايبين بعد از تنفس نيز مشمول مقررات مربوط به غيبت و تأخير خواهند بود.
تبصره ۱
وقت دستور جلسات رسمي مجلس چنان تنظيم خواهد شد كه جز در موارد اضطراري با اول وقت اداي نماز برخورد نداشته باشد.
تبصره ۲
مجلس براي رسيدگي به طرح ها و لوايحي كه در شش جلسه به اتمام نرسد از جلسه هفتم همه روزه به جز روزهاي تعطيل تشكيل مي شود و افزايش ساعت هر جلسه با رأي مجلس است.
ماده ۹۸
اعضاي هيأت رئيسه مجلس بايد در ساعتي كه قبلاً براي تشكيل جلسات تعيين مي شود، حاضر شوند و در صورت تأخير يا غيبت بدون عذر موجه با تشخيص رئيس برطبق اين آيين نامه جريمه مي شوند.
ماده ۹۹
تشكيل جلسات و رعايت ترتيب مذاكرات و اجراي آيين نامه و حفظ نظم جلسه طبق اين آيين نامه به عهده رئيس جلسه است.
ماده ۱۰۰
دستور هفتگي مجلس بايد به ترتيب وصول طرح ها و لوايح از كميسيونها و ساير موضوعات طبق اين آيين نامه توسط هيأت رئيسه مجلس تهيه و پس از چاپ و توزيع بر تابلو مخصوص نصب شود. رعايت ترتيب مذكور الزامي است. طرح ها و لوايحي كه داراي اولويت باشند ممكن است بنا به تقاضاي دولت و يا پانزده نفر از نمايندگان و با موافقت هيأت رئيسه خارج از ترتيب وصول، در دستور هفتگي مجلس قرارگيرد. گزارش هاي تحقيق و تفحص، تفريغ بودجه و كميسيون ها به جز گزارش طرح ها و لوايح، خارج از نوبت در دستور كار مجلس قرار مي گيرد. اين گزارش ها بايد حداقل چهل و هشت ساعت قبل از طرح در مجلس چاپ و در اختيار نمايندگان قرارگيرد وخلاصه آن حداكثر به مدت نيم ساعت درجلسه قرائت و متن كامل گزارش در مشروح مذاكرات چاپ شود.
تبصره ۱
حداقل پنجاه نفر از نمايندگان مي توانند از رئيس جلسه مجلس تقاضا نمايند گزارش چاپ شده كميسيون خارج از نوبت در دستور كار جلسه علني قرار گيرد و رئيس درخواست متقاضيان را پس از صحبت يكي از متقاضيان و يك مخالف و يك موافق هركدام به مدت پنج دقيقه، به رأي مي گذارد. درصورت تصويب، رسيدگي به گزارش مورد تقاضا در همان جلسه يا جلسه بعد شروع مي شود و با اعمال مجدد اين تبصره نمي توان آن را متوقف نمود.
تبصره ۲
در صورتي كه پنجاه نفر از نمايندگان براي طرح يا لايحه اي تقاضاي اولويت كنند هيأت رئيسه موظف است آن را در دستور هفتگي مجلس قرار دهد.
تبصره ۳
هيأت رئيسه مي تواند تمام يا بخشي از گزارش هاي واصله از دستگاه ها و سازمان هايي كه طبق قانون موظف به ارائه گزارش به مجلس شوراي اسلامي هستند را جهت قرائت در دستور كار جلسه علني قرار دهد و گزارش كامل آن را به كميسيون هاي ذي ربط ارجاع نمايد.
تبصره ۴
كليه گزارش هايي كه در جلسه علني مطرح مي شود بايد حداقل بيست و چهار ساعت قبل از طرح، تكثير و بين نمايندگان توزيع شود مگر مواردي كه در اين آيين نامه به صراحت براي آن زمان ديگري تعيين شده باشد.
ماده ۱۰۱
گزارش نهائي كميسيون اصل نودم (۹۰) قانون اساسي پس از ارائه به هيأت رئيسه مجلس، درصورتي كه مربوط به عموم باشد، بدون رعايت نوبت در دستور كار قرار مي گيرد و در اولين جلسه علني قرائت خواهد شد.
ماده ۱۰۲
در صورت اضطرار كه رعايت امنيت كشور ايجاب كند، به تقاضاي كتبي رئيس جمهور يا يكي از وزرا يا ده نفر از نمايندگان، جلسه غيرعلني تشكيل مي شود. در اين صورت، تقاضاكنندگان ادله خويش را مبني بر وجود شرايط اضطرار و اقتضاي امنيت كشور و در نتيجه لزوم برگزاري غيرعلني جلسه رسمي مجلس، حداكثر تا مدت پانزده دقيقه، متوالياً و يا متناوباً در دو نوبت، ارائه و سپس يك نفر به عنوان مخالف حداكثر تا پانزده دقيقه صحبت مي كند، در صورت تصويب دوسوم حاضران، كار رسيدگي در جلسه غيرعلني ادامه مي يابد، درغيراين صورت، جلسه به حالت علني بازگشته و به روال عادي عمل خواهد كرد.
تبصره ۱
مصوبات جلسه غيرعلني در صورتي معتبر است كه با حضور شوراي نگهبان بهتصويب سهچهارم مجموع نمايندگان برسد.
تبصره ۲
تشخيص رفع شرايط اضطراري براي انتشار مذاكرات و مصوبات جلسات غيرعلني براي اطلاع عموم با مجلس است كه با پيشنهاد حداقل ده نفر از نمايندگان و مذاكره به نحو مقرر در همين ماده، در جلسه غيرعلني و تصويب اكثريت حاضرين در مجلس عملي مي گردد.
ماده ۱۰۳
رئيس هر جلسه قبل از ختم هر جلسه، روز و ساعت تشكيل و دستور جلسه بعد را اعلام مي كند كه در صورت مذاكرات درج شود، مگر در موارد اضطراري (به تشخيص هيأت رئيسه) كه حداقل بيست و چهار ساعت قبل از تشكيل جلسه، بايد به طور رسمي اعلام شود.
ماده ۱۰۴
در صورتي كه در مجلس بينظمي و تشنج به وجود آيد كه مانع ادامه كار مجلس باشد و رئيس نتواند از آن جلوگيري كند، در جاي خود قيام مي نمايد. هرگاه برخاستن رئيس موجب آرامش نشود جلسه را به مدت پانزده دقيقه به عنوان تنفس تعطيل مي كند و نمايندگان از جلسه خارج مي شوند و پس از انقضاي پانزده دقيقه مجدداً جلسه تشكيل مي شود. هرگاه بينظمي و تشنج تجديد شود رئيس، جلسه را ختم و آن را به روز ديگري موكول مي نمايد.
مبحث دوم
نطق ها و مذاكرات اول – نطق ها
ماده ۱۰۵
در هر جلسه رسمي به جز جلسات بررسي لوايح برنامه توسعه، بودجه سالانه و استيضاح يا رأي اعتماد به وزيران، سه نفر از نمايندگان مي توانند به نوبت و طبق فهرستي كه از قبل به قيد قرعه توسط هيأت رئيسه تنظيم شده است، حداكثر به مدت هفت دقيقه نطق نمايند. همچنين دو نفر از نمايندگاني كه در آن جلسه نوبت نطق نداشته باشند به جهت مسائل ضروري مي توانند يك ساعت قبل از شروع جلسه در لوح مخصوص يا دستگاه الكترونيك ثبتنام كرده وحداكثر به مدت پنج دقيقه نطق نمايند. درصورتي كه بيش از دو نفر از نمايندگان متقاضي اين نطق باشند، هيأت رئيسه به قيد قرعه به دو نفر وقت خواهد داد. هيچ يك از نمايندگان نمي توانند در مدت دو ماه بيش از يك بار نطق پنج دقيقه اي نمايند. نماينده حق واگذاري تمام وقت خود را به نماينده ديگر دارد.
ماده ۱۰۶
در هر جلسه، قبل از ورود در دستور، رئيس مي تواند در مورد گزارش حوادث مهم و مسائل فوري روز مطالبي را كه آگاهي مجلس از آن ضروري باشد به اطلاع نمايندگان برساند. حداكثر مدت براي اين مطالب پانزده دقيقه خواهد بود.
تبصره
رؤساي قواي مجريه و قضائيه مي توانند خارج از موضوع دستور جلسه در صحن علني مجلس نطق نمايند. اين نطق پس از وصول تقاضاي آنان و اعلام موضوع نطق به رئيس مجلس پس از موافقت هيأت رئيسه در اولين فرصت انجام مي شود. ساعت و مدت نطق قبل از شروع جلسه بايد به اطلاع نمايندگان برسد.
ماده ۱۰۷
در صورتي كه نمايندگان لازم بدانند بنا به پيشنهاد رئيس مجلس و يا پانزده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس شوراي اسلامي ، وزرا مكلف به حضور در مجلس مي باشند و هرگاه تقاضا كنند و مطلبي داشته باشند، مطالب آنان استماع مي شود.
تبصره ۱
هيأت رئيسه مجلس مي تواند تمام يا بخشي از يك جلسه مجلس را براي رسيدگي به امور مهم و اساسي كشور اختصاص دهد.
تبصره ۲
دستور اين جلسات و چگونگي اداره آن توسط هيأت رئيسه تعيين خواهد شد.
ماده ۱۰۸
ترتيب و مدت نطق بدين شرح است: الف - مدت نطق در جلسه علني بهشرح زير خواهد بود: ۱ - براي استيضاح يك وزير دو ساعت و براي استيضاح دولت يا بيش از يك وزير چهار ساعت. استيضاح كنندگان مي توانند از بين خود يك يا چند نفر را براي بحث در موضوع استيضاح معرفي نمايند، ولي در هرحال مجموع نطق هاي استيضاح كنندگان نبايد از مدت فوق تجاوز نمايد. جزء ۲ - در مورد كليات هر طرح يا لايحه، ابتداء سخنگوي كميسيون اصلي حداكثر ده دقيقه گزارش مي دهد، پس از آن حداكثر سه نفر مخالف و سه نفر موافق به ترتيب يك نفر مخالف و يك نفر موافق وسپس نماينده دولت و پس از آن سخنگوي كميسيون هركدام حداكثر پنج دقيقه صحبت مي كنند.
تبصره
در بررسي كليات طرح هاي دو يا سه فوريتي و طرح هايي كه كميسيون اصلي در موعد مقرر گزارش نداده است يكي از طراحان مي تواند به جاي سخنگو در ابتداء و انتهاي رسيدگي در مجلس صحبت كند. جزء ۳ - براي موارد ذيل هر يك پنج دقيقه: - دفاع دربرابر توهين و تحريف نطق - مخالفت و موافقت نسبت به هريك از مواد طرح ها و لوايح - توضيح پيشنهاد اصلاحي نسبت به مواد طرح ها و لوايح اعم از فردي و جمعي - توضيح نماينده دولت و سخنگوي كميسيون در مورد پيشنهادها - توضيح پيشنهاد فوريت و يا سلب فوريت و مخالفت با آن - پيشنهاد مسكوت ماندن طرح و يا لايحه و مخالفت با آن - پيشنهاد تنفس - پيشنهاد أخذ رأي مخفي - تذكر آيين نامهاي و يا اخطار قانون اساسي - پيشنهاد انواع رأي در مورد استيضاح جزء ۴ - براي تذكر آيين نامه اي و يا اخطار قانون اساسي حداكثر سه دقيقه ب - در تمام موارد مذكور در بند (الف)، در صورتي كه ضرورت اقتضاء كند ممكن است استثنائاً بدون مذاكره و با پيشنهاد رئيس يا ده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس، مدت نطق و شور اضافه شود. ج - در كليات لايحه بودجه سالانه كل كشور پس از نطق رئيس جمهور، سخنگوي كميسيون گزارش خود را ارائه مي دهد سپس حداكثر پنج نفر از نمايندگان به عنوان مخالف گزارش كميسيون و پنج نفر به عنوان موافق گزارش كميسيون به ترتيب يك نفر مخالف و يك نفر موافق هر كدام حداكثر ده دقيقه صحبت مي كنند. پس از آن نماينده دولت به مدت بيست دقيقه و در پايان، سخنگوي كميسيون صحبت مي كند. مجموع زمان صحبت سخنگوي كميسيون سي دقيقه خواهد بود.
تبصره
در كليات متمم و يك يا چند دوازدهم بودجه، اظهارات به ميزان نصف مدت هاي مقرر در بند فوق است. د - مدت نطق براي مسائل مهم مربوط به سياست خارجي از قبيل عهدنامهها و مقاولهنامهها و موافقتنامههاي بينالمللي حداكثر سه ساعت و براي هر ناطق حداكثر پانزده دقيقه خواهد بود. ه - پيش از أخذ رأي براي انتخاب حقوقدانان شوراي نگهبان و همچنين رئيس و دادستان ديوان محاسبات، هر نامزد مي تواند حداكثر ده دقيقه در جلسه علني مجلس مشخصات، سوابق كاري، تحصيلات و برنامههاي خود را به اطلاع نمايندگان برساند.
تبصره
در كليه مواردي كه در اين آيين نامه نمايندگان مي توانند به عنوان موافق يا مخالف صحبت كنند و به موقع در لوح يا دستگاه الكترونيك ثبت نام كرده اند، اسامي آنان توسط يكي از اعضاي هيأت رئيسه به قيد قرعه انتخاب و اعلام مي شود. افراد تعيين شده حق واگذاري نوبت خود به نماينده ديگر را دارند.
ماده ۱۰۹
ناطق نبايد از موضوع مورد بحث خارج شود. هرگاه رئيس تشخيص دهد كه ناطق از موضوع خارج شده و در ضمن يك نطق، دو نوبت به وي تذكر خروج از موضوع را بدهد و باز ادامه دهد، دفعه سوم مي تواند وي را از ادامه نطق در آن موضوع در تمام جلسه منع نمايد، مگر اينكه مجلس ادامه صحبت را تأييد كند.
ماده ۱۱۰
قطع كلام ناطق و عدم مراعات سكوت از طرف نمايندگان و هرگونه تهمت و توهين و ايرادگيري هاي شخصي و حركات و تظاهراتي كه موجب بينظمي مجلس باشد ممنوع است و مرتكب مشمول مجازات هاي مندرج در اين آيين نامه خواهد گرديد. رئيس جلسه مسئول جلوگيري از اين تخلفات است. دوم – مذاكرات
ماده ۱۱۱
موضوعاتي كه طبق دستور در مجلس مطرح مي شودبايد يك ساعت قبل از موقع انعقاد جلسه در ورقه مخصوصي كه خارج از جلسه نصب مي گردد يا دستگاه الكترونيك، ثبت شود تا مخالف و موافق، در صورت تمايل، با تفكيك كليات و هريك از مواد، در آن ورقه يا دستگاه الكترونيك در ستون مخصوص، شخصاً ثبت نام نمايند. حق تقدم نطق با كساني است كه ثبت نام كرده باشند كه در اين صورت، يك مخالف و يك موافق به ترتيب نطق خواهند كرد. درصورتي كه مخالف يا موافقي ثبت نام نكرده باشد، نمايندگان مخالف و موافق در مجلس مي توانند كتباً نوبت بگيرند و به تناوب صحبت كنند. اگر هيچ موافقي وجود نداشته باشد، مخالفان مي توانند به نوبت صحبت كنند و اگر مخالفي موجود نباشد غير از نماينده دولت و يا سخنگو به عنوان موافق كسي صحبت نخواهد كرد.
تبصره
درصورتي كه موضوعي در دستور كار مجلس قرار گيرد و به دلايلي مطرح نشود و همان موضوع در جلسه بعد مجلس مطرح شود برگ ثبت نام مخالف و موافق اوليه معتبر است.
ماده ۱۱۲
مذاكرات كامل هر جلسه همراه با مصوبات ضبط و ثبت و حداكثر چهل و هشت ساعت پس از آن، بين نمايندگان توزيع مي شود. نمايندهاي كه در صورت مشروح مذاكرات مطلبي برخلاف اظهارات او ثبت شده باشد، به طور اختصار مي تواند فقط نسبت به همان مورد در جلسه رسمي تذكر دهد و بعداً اصلاح آن قسمت از مذاكرات، در مجموعه مذاكرات مجلس درج مي شود. صورت مذاكرات جلسات بايد به امضاي رئيس يا نائبرئيس مجلس كه آن جلسه را اداره نموده است برسد.
ماده ۱۱۳
هرگاه هنگام بحث درباره طرح ها و لوايح، رئيس جمهور و معاونان او، وزيران و معاونان آنان و همچنين سخنگويان كميسيونهاي مربوطه لازم بدانند در موضوع مورد بحث با رعايت مواد طرح شده صحبت كنند، برابر ضوابط و مدت تعيين شده در آيين نامه به آنان اجازه داده خواهد شد.
ماده ۱۱۴
نمايندگان مي توانند درباره مسائل مهم مملكتي يا بينالمللي يا مناسبت هاي خاص بيانيه صادر نموده و به رئيس جلسه تحويل نمايند. چنانچه بيانيه صادره به امضاي حداقل بيش از نصف مجموع نمايندگان برسد متن آن بدون ذكر اسامي نمايندگان در پايان جلسه علني مجلس قرائت و طي نامه رسمي به مراجع ذيربط ارسال خواهد شد و اسامي نمايندگان امضاءكننده بيانيه در مشروح مذاكرات چاپ مي شود.
تبصره
توزيع هرگونه نامه، گزارش، بروشور و امثال آن در صحن مجلس طبق دستورالعملي خواهد بود كه توسط هيأت رئيسه تصويب و به اطلاع نمايندگان خواهد رسيد.
مبحث سوم
آراء اول - كميت آراء
ماده ۱۱۵
مصوبات مجلس در جلسه رسمي و با رأي موافق اكثريت مطلق حاضران كه بيش از نصف نمايندگان حاضر است، معتبر مي باشد مگر در مواردي كه در قانون اساسي يا اين آيين نامه نصاب ديگري تعيين شده باشد.
ماده ۱۱۶
كليه انتخاباتي كه در مجلس و كميسيونها و شعب به عمل مي آيد، اعم از اينكه فردي يا جمعي باشد به استثناي انتخاب رئيس، كه با اكثريت مطلق عده حاضر انتخاب مي شودو موارد ديگري كه در اين آيين نامه حد و نصاب ديگري براي آن تعيين شده است با رأي اكثريت نسبي است و در صورت تساوي آراء، به تعداد مورد نياز از منتخبين به حكم قرعه تعيين مي شود. اسامي كليه نامزدها با تعداد آراء آنان توسط رئيس جلسه اعلام مي شود.
ماده ۱۱۷
نصاب رأيگيري در مجلس، كميسيون، كميته و شعبه در موارد مختلف به شرح زير مي باشد: الف - اكثريت چهار پنجم مجموع نمايندگان: - اصلاحات جزئي خطوط مرزي كشور (اصل هفتاد و هشتم قانون اساسي) ب ـ اكثريت سه چهارم مجموع نمايندگان:
۱
توقف انتخابات و ادامه كار مجلس سابق در زمان جنگ و اشغال نظامي (اصل شصت و هشتم قانون اساسي)
۲
مصوبات جلسه رسمي غيرعلني (اصل شصت و نهم قانون اساسي) ج ـ اكثريت دو سوم مجموع نمايندگان:
۱
تصويب درخواست مراجعه به آراء عمومي (اصل پنجاه و نهم قانون اساسي)
۲
تصويب عدم كفايت رئيس جمهور (اصل هشتاد و نهم قانون اساسي)
۳
تصويب تقاضاي سه فوريت طرح ها و لوايح د - اكثريت دو سوم نمايندگان حاضر:
۱
تصويب آيين نامه داخلي مجلس و تفسير آن
۲
تصويب تشكيل جلسه رسمي غيرعلني مجلس با رعايت ماده (۱۰۲) اين آيين نامه
۳
تصويب تقاضاي دو فوريت طرح ها و لوايح
۴
تصويب موضوع اصل هفتاد و نهم قانون اساسي
۵
اصلاح قانون برنامه توسعه درضمن لايحه بودجه و ساير طرح ها و لوايح ه - اكثريت مطلق نمايندگان حاضر:
۱
انتخاب رئيس مجلس (مرحله اول)
۲
رأي اعتماد به وزيران
۳
رأي عدم اعتماد به وزيران
۴
طرح ها و لوايح و تفسير قوانين
۵
تصويب انجام تحقيق و تفحص
۶
تصويب تقاضاي يك فوريت طرح ها و لوايح
۷
تغيير دستور هفتگي مجلس
۸
رأي به وارد بودن سؤال نمايندگان از وزير
۹
تصويب موضوعات اصول (هفتاد و هفتم)، (هشتادم)، (هشتاد و دوم) و (هشتاد و سوم) قانون اساسي
۱۰
تصويب وضع قوانين آزمايشي و تصويب دائمي اساسنامه سازمان ها توسط كميسيون هاي مجلس و دولت طبق اصل هشتاد و پنجم (۸۵) قانون اساسي
۱۱
تعيين تعداد اعضاي كميته ها در كميسيون ها
۱۲
تصويب اعتبارنامه نمايندگاني كه پرونده آنان به كميسيون تحقيق ارجاع شده است.
۱۳
حذف مواد، تبصره ها و بندها از گزارش كميسيون ها در جلسه علني
۱۴
تصويب افزايش تعداد مخالف و موافق يا وقت مذاكرات طرح ها و لوايح مهم موضوع تبصره (۱) ماده (۱۰۸)
۱۵
ساير مواردي كه در اين آيين نامه و ساير قوانين براي آنها كلمات «تصويب» يا «موافقت مجلس» آورده شده و در اين آيين نامه نصاب آن مشخص نشده است. و - اكثريت نسبي با حداقل رأي بيش از يك سوم نمايندگان حاضر:
۱
انتخاب اعضاي هيأت رئيسه شعبه
۲
انتخاب نمايندگان جهت عضويت در كميسيون تلفيق، مشترك و هيأت تحقيق و تفحص
۳
انتخاب اعضاي كميسيون تخصصي، تحقيق و آيين نامه داخلي در شعبه
۴
تصويب تغيير كميسيون نمايندگان
۵
انتخاب اعضاي كميسيون ويژه در مجلس
۶
انتخاب رئيس و دادستان ديوان محاسبات كشور ز - اكثريت نسبي:
۱
انتخاب رئيس مجلس (مرحله دوم) و ساير اعضاي هيأت رئيسه مجلس
۲
انتخاب اعضاي حقوقدان شورا ي نگهبان
۳
انتخاب رئيس و اعضاي هيأت رئيسه كميسيون و كميته
۴
انتخاب نمايندگان جهت نظارت در مجامع، شوراها و سازمان ها
۵
انتخاب اعضاي كميته هاي هر كميسيون
۶
انتخاب ده نفر از نمايندگان در اجراي اصل يكصد و هفتاد و هفتم (۱۷۷) قانون اساسي
تبصره
نصاب رأي براي نسخ، حذف، لغو و اصلاح قوانين، نصاب تصويب آن است مگر مواردي كه در اين آيين نامه به صراحت نصاب ديگري تعيين شده باشد. دوم - كيفيت آراء
ماده ۱۱۸
رأيگيري در مجلس به يكي از روش هاي ذيل انجام مي گيرد:
۱
با دستگاه الكترونيكي
۲
علني با ورقه
۳
مخفي با ورقه
۴
قيام و قعود
تبصره
قبل از شروع رأي گيري بايد متن يا موضوع مورد بحث براي نمايندگان قرائت و يا اعلام و بلافاصله رأي گيري انجام شود. درصورتي كه متن اعلام شود و نياز به قرائت نباشد بايد متن رأي گيري شده در پاورقي مشروح مذاكرات به طور كامل آورده شود. رئيس جلسه موظف است با اعلام شروع رأي گيري از انجام اخطار، تذكر، نطق يا توضيح جلوگيري كند و پس از سي ثانيه از زمان شروع رأي گيري به فوريت نتيجه رأي گيري را اعلام نمايد.
ماده ۱۱۹
هيأت رئيسه مجلس موظف است مجلس را به وسايل پيشرفته الكترونيكي مجهز نمايد تا شمارش عده حاضران در مجلس و اعلام رأي مخالف، موافق و ممتنع با وسايل مذكور ممكن و ميسر گردد و نتيجه آراء را در معرض ديد نمايندگان قرار دهد. در موارد نقص فني دستگاه ها حداكثر براي يك هفته رأيگيري با قيام و قعود يا طرق ديگر انجام خواهد شد. تمديد اين مهلت با تصويب مجلس خواهد بود.
ماده ۱۲۰
در مورد ذيل أخذ رأي علني با ورقه خواهد بود: هرگاه حداقل ده نفر از نمايندگان به جاي استفاده از دستگاه الكترونيكي و يا قيام و قعود رأي علني با ورقه را تقاضا نمايند. ابتدائاً بدون بحث نسبت به درخواست، رأيگيري به عمل مي آيد و درصورت تصويب درخواست، اصل موضوع با ورقه و به طور علني به رأي گذاشته مي شود.
ماده ۱۲۱
در رأي علني با ورقه، هر نماينده داراي سه نوع كارت سفيد، كبود و زرد است كه اسم آن نماينده روي كارت ها چاپ شده است. كارت سفيد علامت قبول، كارت كبود علامت رد و كارت زرد علامت امتناع است. هنگام اخذ رأي علني با ورقه، نمايندگان كارت سفيد يا كبود يا زرد خودشان را با نظارت دبيران در گلدان ها مي ريزند. نمايندگاني كه رأي ندهند و يا بعد از اعلام اخذ رأي از تالار جلسه خارج شوند، ممتنع محسوب مي شوند.
تبصره
اسامي موافقين، مخالفين و ممتنعين و كساني كه در رأيگيري شركت نكرده و يا بعد از اعلام أخذ رأي از تالار خارج شدهاند، بدون اينكه در جلسه قرائت شود، درصورت مشروح مذاكرات مجلس ثبت مي گردد.
ماده 122(اصلاحي 30ˏ06ˏ1401) اصلاحی ۱۴۰۱/۰۶/۳۰
در موارد ذيل أخذ رأي مخفي با ورقه الزامي است:
1
انتخاب اعضاي هيأت رئيسه، حقوقدانان شوراي نگهبان و ساير انتخابات راجع به اشخاص
2
انتخابات داخلي شعب و كميسيونها
3
رأي اعتماد و عدم اعتماد به وزيران و هيأت وزيران و رأي عدم كفايت به رئيس جمهور
4
رأي نسبت به اعتبارنامه نمايندگاني كه مورد اعتراض واقع شده اند.
تبصره 1 (اصلاحي 30ˏ06ˏ1401) اصلاحی ۱۴۰۱/۰۶/۳۰
هيأت رئيسه موظف است كارت هاي مخصوصي براي رأيگيري مخفي تهيه و در اختيار نمايندگان قرار دهد. رأيگيري به وسيله هرگونه ورقه و كارتي غير از اين اوراق معتبر نخواهد بود.
تبصره 2 (الحاقي 30ˏ06ˏ1401) الحاقی ۱۴۰۱/۰۶/۳۰
هيأت رئيسه مي تواند انتخاب نمايندگان براي عضويت در نهادها، هيأت ها، مجامع و شوراها را با دستگاه الكترونيكي انجام دهد. در اين صورت، هيأت رئيسه موظف است اقدامات لازم براي عدم امكان دسترسي به آراي نمايندگان را به عمل آورد.
ماده ۱۲۳
در مواردي كه نتيجه أخذ رأي با قيام و قعود بلافاصله توسط دو نفر از دبيران هيأت رئيسه و يا ظرف پانزده دقيقه بعد از اعلام رأي مذكور توسط بيست و پنج نفر از نمايندگان حاضر در مجلس مورد ترديد باشد بدون بحث با ورقه نسبت به ترديد به عمل آمده رأي گيري خواهد شد. در صورتي كه درخواست ترديد كنندگان به تصويب نصف به علاوه يك نمايندگان حاضر در جلسه برسد نتيجه آن ملاك عمل قرار خواهدگرفت. چنانچه ترديد در پانزده دقيقه آخر جلسه باشد، مي توان در جلسه بعد نسبت به ترديد رأي گيري نمود.
تبصره ۱
ترديد كنندگان بايد اسامي خود را شخصاً در برگه مخصوصي در جايگاه هيأت رئيسه ثبت و امضاء نمايند.
تبصره ۲
ترديدكنندگان پس از گذشت مدت پانزده دقيقه از زمان رأي گيري نمي توانند از درخواست خود انصراف بدهند. سوم - اعلام نتيجه رأي
ماده ۱۲۴
به مجرد اعلام أخذ رأي، توسط رئيس جلسه تعداد نمايندگان حاضر در جلسه به استناد دستگاه شمارشگر اعلام و بلافاصله أخذ رأي به عمل مي آيد. در موارد نقص فني دستگاه شمارشگر عده حاضران مستند به شمارش اكثريت دبيران خواهد بود.
ماده ۱۲۵
در كليه موارد، نتيجه رأي مجلس بايد صريحاً به وسيله رئيس اعلام گردد.
ماده ۱۲۶
اسامي كليه تقاضاكنندگان رأي مخفي يا رأي علني با ورقه درصورت مشروح مذاكرات مجلس ثبت خواهد شد.
باب دوم
وظايف و اختيارات مجلس شوراي اسلامي
فصل اول
قانونگذاري
مبحث اول
طرح ها و لوايح قانوني اول – طرح هاي قانوني
ماده ۱۲۷
طرح هاي قانوني با امضاء و ذكر نام حداقل پانزده نفر از نمايندگان در مجلس به رئيس جلسه تسليم مي شودو پس از اعلام وصول و قرائت عنوان آن توسط رئيس يا يكي از دبيران، در همان جلسه به كميسيونهاي مربوط ارجاع مي شود. اين طرح ها پس از ارجاع به كميسيونهاي ذيربط چاپ و توزيع و نسخهاي از آن توسط رئيس براي وزير يا وزيران مربوط ارسال مي گردد. طرح ها نيز همانند لوايح، بايد داراي موضوع و عنوان مشخص باشند و دلايل لزوم تهيه و پيشنهاد آن در مقدمه به وضوح درج شود و همچنين داراي موادي متناسب با اصل موضوع و عنوان طرح نيز باشد.
ماده ۱۲۸
امضاءكنندگان طرح هاي قانوني حق دارند در كميسيون مربوط كه طرح آنها مطرح است، براي اداي توضيح حاضر شوند و كميسيون تاريخ بحث پيرامون طرح را كتباً به آنان اعلام مي نمايد.
ماده ۱۲۹
پس از اعلام وصول طرح قانوني، چنانچه جمعي از امضاءكنندگان تقاضاي كتبي استرداد آن را بنمايند به طوري كه امضاءكنندگان باقي مانده كمتر از پانزده نفر گردند، درصورتي كه تقاضاي استرداد قبل از تصويب كليات باشد طرح مسترد و گزارش آن به مجلس داده خواهد شد و در صورتي كه كليات به تصويب رسيده باشد پس از توضيح يك نفر از تقاضاكنندگان و صحبت يك نفر مخالف، هريك به مدت ده دقيقه با تصويب مجلس، طرح قابل استرداد مي باشد.
ماده ۱۳۰
اگر طرحي مورد تصويب مجلس يا كميسيونهاي موضوع اصل هشتاد و پنجم (۸۵) قانون اساسي واقع نشد بدون تغيير اساسي تا شش ماه ديگر نمي توان آن را مجدداً به مجلس پيشنهاد نمود مگر با تقاضاي كتبي پنجاه نفر نماينده و تصويب مجلس. دوم - لوايح قانوني
ماده ۱۳۱
لوايح قانوني كه ازطرف دولت به مجلس پيشنهاد مي شود، بايد:
۱
داراي موضوع و عنوان مشخص باشد.
۲
دلايل لزوم تهيه و پيشنهاد آن در مقدمه لايحه به وضوح درج شود.
۳
داراي موادي متناسب با اصل موضوع و عنوان لايحه باشد.
ماده ۱۳۲
طبق اصل هفتاد و چهارم (۷۴) قانون اساسي كليه لوايح قانوني تقديمي به مجلس بايد به امضاي رئيس جمهور و وزير يا وزراي مسئول رسيده باشد. درصورت نداشتن وزير مسئول، امضاي رئيس جمهور كافي است.
ماده ۱۳۳
لوايح قانوني بايد در جلسه علني مجلس توسط وزير مربوط و يا نماينده دولت تقديم گردد و در موقع طرح آن نيز بايد وزير مربوط يا يكي از وزرا به تناسب موضوع حاضر باشد. معاونان رئيس جمهور و وزرا، رئيس يا نائب رئيس شوراي عالي استان ها كه به صورت رسمي به مجلس معرفي شده باشند، مي توانند حسب مورد در جلسات مجلس و كميسيونها براي توضيح و دفاع لازم حضور يابند.
ماده ۱۳۴
استرداد لوايح قانوني با تصويب هيأت وزيران به ترتيب ذيل امكانپذير خواهد بود:
۱
درصورتي كه استرداد پيش از تصويب كليات لايحه در مجلس باشد رئيس جمهور كتباً با ذكر دليل آن را مسترد مي نمايد و گزارش آن در جلسه علني اعلام مي شود.
۲
درصورتي كه استرداد پس از تصويب كليات لايحه و در هر مرحله تا پيش از تصويب نهائي باشد، وزير مربوط يا يكي از معاونان رئيس جمهور به تناسب موضوع ضمن ارائه درخواست رئيس جمهور مي تواند با ذكر دليل در جلسه علني مجلس و صحبت يك نفر مخالف هر يك به مدت ده دقيقه و تصويب مجلس آن را مسترد نمايد.
ماده ۱۳۵
يك نسخه از كليه طرح ها و لوايحي كه تقديم مجلس مي شودپس از اعلام وصول، از طريق رسانه ها در اختيار عموم قرار مي گيرد. سوم - طرح هاي شورايعالي استان ها
ماده ۱۳۶
طرح هاي مصوب شورايعالي استان ها كه بايد داراي عنوان و مقدمه توجيهي مشخص و مواد متناسب باشد، مستقيماً يا توسط دولت به مجلس تقديم مي شود. وصول اين طرح ها توسط رئيس جلسه يا يكي از دبيران اعلام و براي بررسي به كميسيون ذيربط ارجاع و سپس چاپ و بين نمايندگان توزيع و نسخهاي از آن نيز براي هيأت وزيران به منظور حضور و دفاع از مواضع خود ارسال مي شود.
تبصره
نحوه رسيدگي به اين طرح ها و نيز تقاضاي استرداد آنها مشابه لوايح دولت خواهد بود. چهارم - مقررات مشترك طرح ها و لوايح
ماده ۱۳۷
در ابتداي هر دوره قانونگذاري، هيأت رئيسه صورتي از طرح ها و لوايحي را كه معوق مانده به وسيله معاونت قوانين تهيه مي كند و در اختيار نمايندگان مي گذارد و صورتي نيز براي دولت ارسال مي دارد. هر يك از طرح ها و لوايح معوقه كه لزوم رسيدگي به آن به وسيله بيست و پنج نفر از نمايندگان يا از طرف دولت تقاضا شود، طبق آيين نامه به كميسيونهاي مربوطه ارجاع مي شودو كميسيونها رسيدگي را به ترتيب مندرج در اين آيين نامه انجام مي دهند. هرگاه شور اول آن طرح ها يا لوايح قبلاً خاتمه يافته باشد رسيدگي به طرح يا لايحه با پيشنهاد كميسيون و تصويب مجلس يك شوري انجام خواهد شد. درصورت تغيير دولت، چنانچه دولت جديد رسماً استرداد لوايحي را اعلام كرده باشد، آن لوايح از جريان خارج خواهد شد.
ماده ۱۳۸
نمايندگان مجلس و دولت نمي توانند يك طرح يا لايحه قانوني را كه بيش از يك موضوع دارد به عنوان ماده واحده پيشنهاد و تقاضاي تصويب نمايند. درصورتي كه طرح يا لايحه مشتمل بر بيش از يك موضوع باشد، بايد مواد و تبصرهها جزء به جزء طرح و مورد شور قرار گيرد. هيأت رئيسه موظف است قبل از اعلام وصول طرح ها و لوايح مفاد اين ماده را رعايت نمايد. لايحه بودجه سالانه كل كشور و متمم آن از اين قاعده مستثني است.
مبحث دوم
مراحل بررسي و تصويب طرح ها و لوايح عادي
ماده ۱۳۹
بررسي و تصويب كليه طرح ها و لوايح عادي يك شوري خواهد بود به جز مواردي كه در اين آيين نامه نحوه رسيدگي مشخص شده و يا به تشخيص هيأت رئيسه بررسي آنها به صورت دوشوري ضرورت داشته باشد.
تبصره
چنانچه نظر كميسيون مبني بر رد يا مسكوت ماندن طرح يا لايحه موضوع اين ماده باشد و درجلسه علني، كليات آن طرح يا لايحه به تصويب برسد اين گونه طرح ها و لوايح به كميسيون براي رسيدگي شور دوم ارجاع مي شود.
ماده ۱۴۰
رئيس جلسه مكلف است وصول كليه طرح ها و لوايح عادي را كه به مجلس تقديم مي شودبا رعايت اصل هفتاد و پنجم (۷۵) قانون اساسي در همان جلسه و يا حداكثر دو جلسه بعد مجلس اعلام و همزمان به كميسيونهاي مربوطه ارجاع نمايد و به دستور وي فوراً تكثير و در اختيار نمايندگان قرار گيرد. اول - بررسي طرح ها و لوايح در كميسيونها
ماده ۱۴۱
رئيس مجلس شوراي اسلامي موظف است يك نسخه ازطرحها و لوايح عادي و يك فوريتي را پس از اعلام وصول به كميسيون اصلي و كميسيون هاي فرعي جهت رسيدگي به مواد مرتبط و همچنين به مركز پژوهش هاي مجلس جهت رسيدگي و اظهار نظر كارشناسي ارجاع كند. كميسيون هاي فرعي موظفند حداكثر ظرف مدت پانزده روز از تاريخ ارجاع طرح يا لايحه عادي و ظرف مدت ده روز براي طرحها و لوايح يك فوريتي نتيجه رسيدگي خود را طي گزارشي در مواد ارجاعي به كميسيون اصلي ارائه كنند. هريك از نمايندگان نيز مي توانند پيشنهادهاي خود را در مورد كليات و جزئيات طرحها و لوايح عادي ظرف مدت ده روز و در طرحها و لوايح يك فوريتي ظرف مدت پنج روز از تاريخ توزيع طرح يا لايحه به كميسيون اصلي و كميسيون هاي فرعي ارائه كنند. مهلت كميسيون اصلي براي رسيدگي به كليات و جزئيات طرح يا لايحه عادي حداكثر سه ماه و در طرحها و لوايح يك فوريتي حداكثر يك ماه و نيم پس از تاريخ ارجاع است. چنانچه طرح يا لايحه با برگزاري جلسات عادي و فوق العاده در مهلتهاي مذكور قابل رسيدگي نباشد با درخواست كميسيون و موافقت هيأت رئيسه مجلس اين فرصت حداكثر تا دو برابر مدتهاي مذكور قابل تمديد است.
تبصره ۱
در مواردي كه كميسيون يا كميسيونهايي به نحوه ارجاع طرح يا لايحه معترض باشند مراتب اعتراض خود را به هيأت رئيسه اعلام مي كنند، هيأت رئيسه موظف است در اولين فرصت به موضوع رسيدگي و اتخاذ تصميم نمايد.
تبصره ۲
در پايان مهلتهاي تعيين شده چنانچه گزارش كميسيون اصلي ارائه نشود، هيأت رئيسه مجلس موظف است طرح يا لايحه را طبق نوبت در دستور هفتگي مجلس قرار دهد. در اين صورت پيشنهادهاي موضوع اين ماده در جلسه علني مطرح مي شود. در صورتي كه گزارش كميسيون اصلي تا سه روز قبل از شروع رسيدگي به طرح يا لايحه در جلسه رسمي مجلس بين نمايندگان توزيع گردد گزارش كميسيون جايگزين طرح يا لايحه مي شود. در اين صورت نمايندگان مي توانند تا چهل و هشت ساعت پس از توزيع گزارش كميسيون، پيشنهادهاي خود را شامل اصلاح، برگشت به طرح يا لايحه در هر مورد، حذف كل ماده يا تبصره يا بند يا جزء به هيأت رئيسه مجلس ارائه كنند تا با توزيع پيشنهاد، در جلسه رسمي مجلس مورد رسيدگي قرار گيرد.
تبصره ۳
چنانچه در كليات، نظركميسيون هاي فرعي با نظر كميسيون اصلي متفاوت باشد، در جلسه رسمي مجلس قبل از رأي گيري براي كليات، سخنگو يا يكي از اعضاي آن كميسيون ها مي توانند نظر كميسيون خود را توضيح دهند.
تبصره ۴
در مواردي كه طرح يا لايحه طبق آيين نامه به صورت دوشوري رسيدگي مي شود در شور اول كليات و در شور دوم جزئيات طبق اين آيين نامه رسيدگي مي شود .
ماده ۱۴۲
همزمان با وصول طرحها و لوايح توسط كميسيون ها در صورت ضرورت و با تصويب كميسيون اصلي، طرح يا لايحه به كارگروه كارشناسي مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي ارجاع مي شود. رئيس مركز پژوهش هاي مجلس موظف است متناسب با موضوع و مواد طرح يا لايحه كارگروهي جهت بررسي طرح يا لايحه ارجاعي، متشكل از كارشناسان آن مركز و اشخاص حقيقي و حقوقي صاحب نظر اعم از نمايندگان فعلي و ادوار مجلس، كارشناس معاونت قوانين مجلس، ديوان محاسبات، مراكز علمي و پژوهشي حوزه و دانشگاه، دستگاههاي اجرائي، بخش خصوصي و دستگاههاي مرتبط با طرح يا لايحه، تشكيل دهد و در بدو كار رئيس و دبير آن را تعيين كند. رئيس كارگروه موظف است پس از بحث و بررسي كارشناسي در كارگروه و در صورت لزوم پس از مطالعه تطبيقي قوانين و مقررات و تجربيات ساير كشورها و با بررسي سوابق قانونگذاري و پيشنهادهاي كميسيون هاي فرعي و نمايندگان، گزارش كارگروه را با رعايت اسناد بالادستي از جمله قانون اساسي، سند چشم انداز، سياست هاي كلي نظام و قانون برنامه توسعه، همراه با مشخصات اعضاي كارگروه به كميسيون اصلي ارائه كند. رئيس يا نماينده كارگروه موظف است با شركت در جلسات كميسيون از گزارش ارائه شده دفاع كند. در صورت عدم نياز به قانونگذاري جديد در موضوع مورد بحث، رئيس كارگروه گزارش خود را با ذكر دلايل رد طرح يا لايحه به كميسيون اصلي ارائه مي كند.
تبصره ۱
چنانچه رئيس مركز پژوهش هاي مجلس از مجمع تشخيص مصلحت نظام و شوراي نگهبان جهت معرفي نماينده خود براي حضور در كارگروه موضوع اين ماده دعوت به عمل آورد، مراجع مذكور در صورت تمايل مي توانند شخص يا اشخاصي را از اعضاء يا غيراعضاء به مركز معرفي كنند. عدم معرفي يا حضور نيافتن نمايندگان مذكور، مانع از تشكيل كارگروه نيست.
تبصره ۲
ارجاع طرح يا لايحه به كارگروه موضوع اين ماده نافي مسؤوليت مركز پژوهش هاي مجلس در ارائه نظرات كارشناسي به كميسيون ها و جلسات رسمي مجلس مندرج در قانون شرح وظايف مركز پژوهش هاي مجلس نخواهد بود.
تبصره ۳
حداكثر زمان رسيدگي به طرحها و لوايح عادي در مركز پژوهش ها يك ماه و نيم پس از ارجاع و در طرحها و لوايح يك فوريتي يك ماه پس از ارجاع مي باشد. در صورت ضرورت اين فرصتها با درخواست مركز پژوهش ها و تأييد كميسيون اصلي قابل افزايش است .
ماده ۱۴۳
كميسيون اصلي موظف است در رسيدگي به طرحها و لوايح از وزرا و يا بالاترين مقام دستگاههاي اجرائي مرتبط با موضوع، مركز پژوهش ها، ديوان محاسبات، نمايندگان كميسيون هاي فرعي و نمايندگاني كه در موعد مقرر پيشنهاد خود را ارائه نموده اند و عنداللزوم نماينده بخش خصوصي اعم از اتاقهاي: بازرگاني و صنايع و معادن، كشاورزي، تعاون، اصناف، تشكلهاي كارگري، انجمن ها و اتحاديه ها و مجامع صنفي، صنعتي، معدني و كشاورزي حسب مورد دعوت نمايد و پس از رسيدگي گزارش خود را در مهلت مقرر به هيأت رئيسه مجلس تقديم كند.
تبصره ۱
كميسيون ها مي توانند گزارش طرح ها و لوايح مشابه يا با موضوع مشترك يا نزديك به هم را در يك گزارش به مجلس ارائه نمايند.
تبصره ۲
گزارش چاپ شده كميسيون تا زماني كه در دستور هفتگي درج نشده باشد فقط با تصويب دو سوم اعضاي كميسيون و تأييد هيأت رئيسه مجلس قابل تغيير و اصلاح است و درصورت درج در دستور هفتگي قابل تغيير و اصلاح نيست.
ماده ۱۴۴
پس از توزيع گزارش نهائي كميسيون اصلي توسط هيأت رئيسه مجلس، كميسيون هاي فرعي در موارد ارجاعي و نمايندگان مي توانند ظرف مدت ده روز از تاريخ توزيع گزارش، پيشنهادهاي خود را درخصوص اصلاح، برگشت به طرح يا لايحه اصلي و پيشنهادهاي الحاقي در هر ماده و اجزاي آن، حذف كل ماده و اجزاي آن به هيأت رئيسه مجلس ارائه كنند.
تبصره
گزارش كميسيون اصلي همراه با گزارش كميسيون هاي فرعي و پيشنهادهاي نمايندگان موضوع اين ماده و ماده (۱۴۱) در مورد هر طرح يا لايحه و همچنين در موارد ارجاعي به كميسيون اصلي حين بررسي طرحها و لوايح حداقل چهل و هشت ساعت و در موارد اعاده شده از شوراي نگهبان حداقل يك جلسه يا بيست و چهار ساعت قبل از رسيدگي در جلسه رسمي مجلس بايد بين نمايندگان مجلس توزيع شده باشد. درغير اين صورت در آن جلسه قابل رسيدگي نيست .
ماده ۱۴۵
گزارش رد يا مسكوت ماندن طرح يا لايحه، زماني در دستور كار مجلس قرار مي گيرد كه دولت در خصوص لايحه يا پانزده نفر از نمايندگان طراح در خصوص طرح، ظرف يك ماه پس از چاپ و توزيع گزارش كميسيون از هيأت رئيسه مجلس تقاضا نمايند در دستور كار مجلس قرارگيرد در غيراين صورت بايگاني مي شود مگر اين كه درگزارش كميسيون زمان مشخصي براي مسكوت ماندن تعيين شده باشد كه در اين صورت پس از پايان يافتن مدت تعيين شده در دستور كار كميسيون قرار خواهد گرفت.
ماده ۱۴۶
كميسيونها موظفند، در موقع رسيدگي به طرح ها و لوايح، از وزرا و بالاترين مقام دستگاه ذيربط دعوت به عمل آورند.
ماده ۱۴۷
درجلسات كميسيونها نمايندگاني كه عضويت در آن كميسيون را ندارند بدون داشتن حق رأي مي توانند حاضر شوند و در صورتي كه از طرف كميسيون براي اداي توضيح يا شركت در مذاكرات دعوت شده باشند بايد شركت نمايند ولي حق رأي ندارند.
ماده ۱۴۸
در مواردي كه موادي از طرحها و لوايح و همچنين مصوبات اعاده شده از شوراي نگهبان جهت رسيدگي به كميسيون اصلي ارجاع مي شود، نمايندگان عضوكميسيون هاي فرعي و ساير نمايندگان مي توانند با حضور در كميسيون اصلي، در زمان اعلام شده توسط كميسيون نظرات و پيشنهادهاي خود را مطرح كنند .
تبصره ۱
ارائه پيشنهادهاي نمايندگان در مواردي كه در اين آيين نامه به صراحت براي آن زمان ديگري تعيين شده است، مشمول حكم اين ماده نيست.
تبصره ۲
اعضاي هر كميسيون مي توانند هنگام رسيدگي موارد ارجاعي به آن كميسيون، پيشنهادهاي خود را طرح نمايند.
تبصره ۳
نمايندگان پيشنهاددهنده مي توانند در كميسيون مربوط حاضر شوند و توضيحات لازم را درباره پيشنهاد خود بدهند. كميسيون موظف است نمايندگاني را كه حداقل بيست و چهار ساعت قبل از شروع رسيدگي، پيشنهاد خود را تحويل داده اند به صورت كتبي براي شركت در كميسيون و دفاع از پيشنهاد خود دعوت نمايد.
تبصره ۴
طرح ها و لوايحي كه به صورت دو شوري رسيدگي مي شود پيشنهادها در شور اول درباره كليات و در شور دوم درخصوص مواد پذيرفته مي شود .
تبصره ۵
معاونت قوانين موظف است به نحو مقتضي زمان رسيدگي به موضوعات ارجاعي در كميسيون را به اطلاع نمايندگان برساند. دوم - بررسي و تصويب طرح ها و لوايح در مجلس
ماده ۱۴۹
الف ) هنگام رسيدگي به كليات گزارش كميسيون اصلي در جلسه رسمي مجلس، ابتداء سخنگوي كميسيون حداكثر به مدت ده دقيقه توضيحات لازم را ارائه مي كند و در صورت ثبت نام نمايندگان، حداكثر سه نفر مخالف و سه نفر موافق به ترتيب يك مخالف و يك موافق هركدام حداكثر پنج دقيقه نظرات خود را درباره قبول يا رد كليات بيان مي نمايند و نماينده دولت و سخنگوي كميسيون درصورت تمايل هركدام حداكثر به مدت پنج دقيقه نظرات خود را بيان مي كنند و براي كليات رأي گيري مي شود. درطرحها و لوايح مهم يا مفصل، به پيشنهاد كتبي پانزده نفر از نمايندگان يا رئيس جلسه و تصويب مجلس مدت زمانهاي مذكور دوبرابر مي شود. ب ) پس از تصويب كليات، به جزئيات طرحها و لوايح به ترتيب زير رسيدگي مي شود و در صورت وجود مخالف هر ماده، يك مخالف و يك موافق و پس از آن نماينده دولت و سخنگوي كميسيون هر يك حداكثر پنج دقيقه صحبت مي كند.
۱
در ابتداء، ماده واحده و يا هر يك از مواد يا اجزاء توسط يكي از اعضاي هيأت رئيسه قرائت مي شود. سپس پيشنهادهاي چاپ شده كميسيون هاي فرعي و نمايندگان به ترتيب براي بازگشت به لايحه يا طرح، حذف كل يا جزء و پيشنهاد اصلاحي به شرح فوق مطرح مي شود و رأي گيري به عمل مي آيد. در اين مرحله پيشنهاد حذف كل يا جزء تا قبل از ورود به ماده در صحن پذيرفته مي شود.
۲
اگر پيشنهاد چاپ شده اي مطابق بند (۱) وجود نداشته باشد، مصوبه كميسيون اصلي درخصوص ماده واحده، هر يك از مواد يا اجزاء به رأي گذاشته مي شود.
۳
در صورت عدم تصويب موارد مذكور در بندهاي (۱) و (۲)، مجدداً پيشنهاد حذف در مجلس پذيرفته و در مورد آن رأي گيري مي شود.
۴
پس از مراحل فوق، براي ماده مورد بحث با اصلاحات انجام شده رأي گيري به عمل مي آيد و چنانچه به تصويب نرسيد، پيشنهادهاي جديد قابل طرح است و در صورت عدم وجود پيشنهاد جديد جهت بررسي مجدد به كميسيون اصلي ارجاع مي شود.
۵
در هر مرحله كه پيشنهاد اصلاح، بازگشت به لايحه يا طرح و يا مصوبه كميسيون اصلي به تصويب مجلس برسد، پيشنهاد الحاقي مرتبط و غيرمغاير با مصوبه به تشخيص رئيس جلسه، به ترتيب كميسيون هاي فرعي و نمايندگان مطرح و رأي گيري به عمل مي آيد.
۶
نسبت به آن دسته از مواد كه مجدداً به كميسيون اصلي ارجاع مي شود، هر يك از نمايندگان مي توانند در مهلت مقرر با حضور در كميسيون پيشنهادهاي خود را مطرح كنند. پس از چاپ و توزيع گزارش كميسيون اصلي در موارد ارجاعي به كميسيون، هر يك از نمايندگان مي توانند تا دوازده ساعت پس از توزيع گزارش كميسيون اصلي پيشنهادهاي خود را جهت طرح در جلسه رسمي مجلس به هيأت رئيسه مجلس ارائه نمايند.
تبصره
در صورت عدم آمادگي يا عدم حضور سخنگوي كميسيون، به ترتيب رئيس يا يكي از نواب رئيس يا ساير اعضاي كميسيون به جاي وي از نظر كميسيون دفاع مي كند.
ماده ۱۵۰
در شور دوم درباره اصل مواد مذاكره به عمل نمي آيد مگر آنكه در گزارش كميسيون مواد جديدي اضافه شده باشد يا به تشخيص هيأت رئيسه در بعضي مواد تغييرات اساسي داده شده باشد. در اين صورت مخالف و موافق از بين ثبت نام كنندگان در لوح يا دستگاه الكترونيك به قيد قرعه تعيين مي شوند، كه هر يك مي توانند به مدت پنج دقيقه صحبت كنند و درصورت لزوم سخنگوي كميسيون و نماينده دولت نيز صحبت مي كنند و آنگاه نسبت به ماده يا مواد مورد نظر رأيگيري مي شود.
ماده ۱۵۱
چنانچه در شور دوم، كميسيون بعضي از مواد طرح يا لايحه را حذف و يا تغيير كلي داده باشد، هريك از نمايندگان مي توانند همان ماده را پيشنهاد نمايند و پس از صحبت يك مخالف و يك موافق و سخنگوي كميسيون و نماينده دولت نسبت به ماده رأيگيري مي شود. چنانچه اصل ماده تصويب شد پيشنهادهاي اصلاحي كه قبلاً به كميسيون داده شده، قابل طرح و بحث و رأيگيري خواهد بود.
ماده ۱۵۲
ارجاع طرح يا لايحه يا مواردي از آن از جلسه علني به كميسيون به جز آنچه كه در اين آيين نامه به طور صريح تعيين شده است با پيشنهاد رئيس جلسه و تصويب مجلس انجام مي شود. ارجاع بايد به همان كميسيون گزارش دهنده صورت گيرد. كميسيون بايد فقط موارد ارجاعي را رسيدگي و گزارش خود را ظرف يك هفته به هيأت رئيسه تسليم نمايد تا با تعيين اولويت در دستور هفتگي درج شود.
ماده ۱۵۳
هنگام بحث نسبت به هر ماده، چنانچه بنا به درخواست كتبي هر يك از نمايندگان به تشخيص رئيس جلسه ابهامي در ماده مطرح شده وجود داشته باشد، پيشنهاد رفع ابهام در جلسه پذيرفته و با صحبت يك مخالف و يك موافق هركدام به مدت حداكثر پنج دقيقه به رأي گذاشته مي شود و يا موضوع جهت رفع ابهام توسط رئيس جلسه به كميسيون اصلي ارجاع مي گردد.
مبحث سوم
مراحل بررسي و تصويب طرح ها و لوايح فوري اول - كليات
ماده ۱۵۴
طرح ها و لوايح فوري عبارتند از يك فوريتي، دو فوريتي و سه فوريتي.
ماده ۱۵۵
وقتي كه فوريت طرح يا لايحهاي تقاضا مي شود، پس از توضيح پيشنهادكننده يا يكي از پيشنهادكنندگان و اظهارات مخالف و موافق، نسبت به فوريت، رأي گرفته مي شود. درصورتي كه تقاضاي فوريت ضمن طرح يا لايحه مطرح نشده باشد، پانزده نفر از نمايندگان نيز مي توانند كتباً تقاضاي فوريت آن طرح يا لايحه را بنمايند. تصويب فوريت طرح ها و لوايح با توجه به درجه فوريت به ترتيب ذيل مي باشد:
۱
يك فوريت؛ با صحبت يك مخالف و يك موافق و با رأي اكثريت مطلق حاضران
۲
دو و سه فوريت؛ با صحبت دو مخالف و دو موافق و به ترتيب با رأي اكثريت دوسوم حاضران و دوسوم مجموع نمايندگان.
تبصره
هيأت رئيسه موظف است طرح ها و لوايح داراي فوريت را حداقل يك ¬ساعت قبل از طرح فوريت آنها در جلسه علني تكثير و دراختيار نمايندگان قرار دهد.
ماده ۱۵۶
اصل بر عادي بودن رسيدگي طرح ها و لوايح است. بنابراين فوريت آنها بايد مبين ضرورت و يا حالت استثنائي و مستند به دلايل ذيل باشد:
۱
يك فوريت؛ نياز فوري جامعه و اولويت طرح و يا لايحه مورد نظر نسبت به ساير موارد مطروحه
۲
دو فوريت؛ ضرورت جلوگيري از وقوع خسارت احتمالي و فوت فرصت
۳
سه فوريت؛ حالت كاملاً اضطراري و حياتي و براي مقابله سريع با خسارت حتمي
ماده ۱۵۷
در طرح ها و لوايحي كه فوريت آنها تصويب شده باشد، ابتداء نسبت به اصل آن مذاكره مي شودو پس از آن براي ورود به شور در ماده واحده يا مواد، رأي گرفته مي شودو آنگاه راجع به هر يك از مواد جداگانه مذاكره و أخذ رأي به عمل مي آيد.
ماده ۱۵۸
با تقاضاي دولت يا پانزده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس قبل از ورود به شور در ماده واحده يا مواد طرح و يا لايحه مي توان از آن سلب فوريت به طور مطلق، و يا سلب يك فوريت از دو فوريت، و يا يك يا دو فوريت از طرح ها و لوايح سه فوريتي نمود. تقاضاي فوريت يا سلب فوريت براي هر طرح و يا لايحه فقط يكبار امكانپذير است. دوم – طرح ها و لوايح يك فوريتي
ماده ۱۵۹
طرح ها و لوايح يك فوريتي، پس از تصويب فوريت، به كميسيونهاي اصلي، فرعي ارجاع مي شودتا خارج از نوبت مورد بررسي و تصويب قرار گيرد. گزارش كميسيون درباره اين طرح ها و لوايح حداقل چهل و هشت ساعت قبل از موقع طرح در مجلس چاپ و بين نمايندگان توزيع مي شود.
ماده ۱۶۰
طرح ها و لوايح يك فوريتي يك شوري است و پس از وصول گزارش كميسيون، خارج از نوبت در دستور كار مجلس قرار مي گيرد و يك نوبت درباره آن شور به عمل مي آيد، بدين ترتيب كه ابتداء نسبت به اصل و سپس در باب ماده واحده يا هر يك از مواد مذاكره و أخذ رأي مي شود. سوم - طرح ها و لوايح دوفوريتي
ماده ۱۶۱
نحوه رسيدگي به طرح ها و لوايح دو فوريتي به شرح زير مي باشد:
۱
حداكثر چهار ساعت پس از تصويب فوريت، طرح يا لايحه چاپ و توزيع و به كميسيون ذي ربط ارجاع مي شود.
۲
حداكثر بيست ساعت پس از تصويب فوريت، پيشنهاد نمايندگان به كميسيون مربوط تسليم مي شود.
۳
گزارش كميسيون حداكثر سه روز كاري پس از تصويب فوريت، به هيأت رئيسه ارسال مي شود تا در دستور كار مجلس قرار گيرد.
تبصره
چنانچه كميسيون در مهلت فوق گزارش خود را ارائه ننمايد طرح يا لايحه در دستور كار مجلس قرار مي گيرد.
۴
حداقل يك ساعت قبل از شروع مذاكرات، پيشنهادهاي نمايندگان چاپ و توزيع مي شود. چهارم – طرح ها و لوايح سه فوريتي
ماده ۱۶۲
در طرح ها و لوايح سه فوريتي، پس از تصويب فوريت بلافاصله كليات و سپس در همان جلسه نسبت به ماده واحده يا هر يك از مواد مذاكره و رأيگيري مي شود. پيشنهاد نمايندگان قبل از ورود به ماده واحده يا هريك از مواد پذيرفته مي شودو نسبت به آنها پس از اظهارات يك مخالف و يك موافق و نماينده دولت أخذ رأي به عمل مي آيد.
مبحث چهارم
بررسي طرح ها و لوايح طبق اصل هشتاد و پنجم (۸۵)
ماده ۱۶۳
در مواردي كه مجلس ضروري تشخيص دهد، طبق اصل هشتاد و پنجم (۸۵) قانون اساسي اختيار تصويب آزمايشي بعضي از قوانين را كه جنبه دائمي دارند به كميسيونهاي خود و تصويب دائمي اساسنامه سازمان ها، شركت ها، مؤسسات دولتي يا وابسته به دولت را به كميسيونهاي خود يا به دولت تفويض مي كند.
تبصره ۱
دولت بايد حداقل شش ماه قبل از پايان مدت آزمايشي قانون مذكور جهت تمديد يا تعيين تكليف دائمي آن، اقدام قانوني لازم را معمول دارد. هيأت رئيسه موظف است از طريق لايحه يا طرح ترتيبي اتخاذ نمايد كه تا پايان زمان آزمايشي، تعيين تكليف شده باشد. طرح يا لايحه مي تواند به صورت ماده واحده و بدون تغييرات يا با اصلاح موادي از قانون آزمايشي تنظيم شود.
تبصره ۲
پس از انقضاي زمان آزمايشي، اينگونه قوانين اعتبار قانوني نخواهند داشت.
تبصره ۳
مدت اجراي اصلاحيه هاي قانون آزمايشي و برنامه توسعه تابع مدت اجراي اصل قانون خواهد بود.
ماده ۱۶۴
هرگاه دولت يا پانزده نفر از نمايندگان قبل از شروع رسيدگي نهائي در مجلس تقاضاي ارجاع طرح يا لايحهاي را طبق اصل هشتاد و پنجم (۸۵) قانون اساسي به كميسيون يا كميسيونهاي مجلس و يا دولت بنمايد، اين تقاضا در جلسه علني اعلام و در دستور هفتگي بعدي مجلس قرار مي گيرد.
ماده ۱۶۵
هنگام طرح تقاضاي مزبور در مجلس، نماينده دولت و يا نماينده منتخب تقاضاكنندگان، دلايل ضرورت ارجاع طرح و يا لايحه را حداكثر به مدت ده دقيقه بيان مي نمايد و سپس دو نفر مخالف و دو نفر موافق كه قبلاً ثبتنام كردهاند و درصورت عدم ثبت نام، در مجلس نوبت گرفتهاند، هر يك به مدت ده دقيقه صحبت كرده و آنگاه رأيگيري مي شود.
ماده ۱۶۶
پس از موافقت مجلس، طرح يا لايحه به كميسيون فرستاده مي شود. ترتيب رسيدگي اين قبيل طرح ها و لوايح در كميسيون همان ترتيب رسيدگي و تصويب طرح ها و لوايح در مجلس خواهد بود، اما مناط در تصويب رأي حداقل دوسوم اعضاي كميسيون مي باشد.
ماده ۱۶۷
پس از تصويب طرح يا لايحه در كميسيونها، تعيين مدت اجراي آزمايشي آن در دستور كار مجلس قرار خواهد گرفت، به اين ترتيب كه مصوبه كميسيون به همراه پيشنهاد مدت اجراء، چهل و هشت ساعت قبل از طرح در مجلس تكثير و دراختيار نمايندگان قرار گيرد. هنگام طرح تعيين مدت در جلسه علني، درصورتي كه پيشنهاد ديگري نباشد، نسبت به پيشنهاد كميسيون رأيگيري مي شود. درغيراين صورت، نسبت به پيشنهاد نمايندگان به ترتيب وصول در جلسه علني پس از صحبت يك مخالف و يك موافق رأيگيري خواهد شد.
تبصره ۱
مسكوت ماندن اينگونه طرح ها و لوايح تا قبل از تصويب مدت اجراي آزمايشي آن طبق روال بررسي طرح ها و لوايح قابل طرح است.
تبصره ۲
چنانچه پانزده نفر از نمايندگان تقاضاي لغو رسيدگي طرح يا لايحه طبق اصل هشتاد و پنجم (۸۵) قانون اساسي را تا قبل از تأييد شورا ي نگهبان از مجلس داشته باشند اين تقاضا در همان جلسه اعلام و در جلسه بعد طبق ----ماده (۱۶۵) آيين نامه داخلي مطرح مي گردد و درصورت تصويب اين تقاضا، رسيدگي به لايحه يا طرح طبق آيين نامه داخلي ادامه مي يابد.
ماده ۱۶۸
درصورتي كه مجلس تصويب دائمي اساسنامه سازمان ها، شركت ها، مؤسسات دولتي و يا وابسته به دولت را به دولت واگذار كند، اساسنامه بايد در جلسات هيأت وزيران مطرح شود و به تصويب برسد. ترتيب رسيدگي و تصويب اساسنامههاي مذكور طبق آيين نامه داخلي هيأت وزيران خواهد بود.
مبحث پنجم
نحوه بررسي موارد خاص و مهم اول - نحوه تصويب معاهدات و قراردادهاي بينالمللي
ماده ۱۶۹
در تقديم لوايح قانوني كه در آنها، دولت تقاضاي تصويب عهدنامه، مقاولهنامه، قرارداد و يا موافقتنامه بينالمللي و يا الحاق به پيمان هاي بينالمللي را دارد، متن كامل آنها بايد جهت بررسي ضميمه لوايح تقديمي مذكور باشد.
ماده ۱۷۰
موارد مذكور در ماده (۱۶۹) پس از اعلام وصول در مجلس، بلافاصله چاپ و بين نمايندگان توزيع مي شودو به كميسيون مربوطه ارجاع مي گردد.
ماده ۱۷۱
درصورتي كه دولت براي موارد مذكور در ماده (۱۶۹) قيد مهم قائل شده باشد و يا كميسيون مربوط تا يك هفته پس از وصول و يا پانزده نفر نمايندگان، چنين قيدي را پيشنهاد كنند، رسيدگي به اين قيد بلافاصله در دستور كار مجلس قرار مي گيرد تا پس از پيشنهاد و اظهارات يك مخالف و يك موافق (هر يك پنج دقيقه) به رأي گذاشته شود.
ماده ۱۷۲
درصورتي كه قيد اهميت بهتصويب مجلس نرسد يا در اين باره از ناحيه دولت يا كميسيون مربوط يا پانزده نفر از نمايندگان تقاضايي به عمل نيايد عهدنامه، مقاولهنامه، قرارداد و يا موافقتنامه، عادي تلقي شده و مجلس به صورت يك شوري آن را مورد رسيدگي قرار خواهد داد، بدين ترتيب كه پس از صحبت دو مخالف و دو موافق در كليات و جزئيات (هركدام حداكثر به مدت پانزده دقيقه) و صحبت سخنگوي كميسيون و نماينده دولت به رأي گذاشته مي شود.
ماده ۱۷۳
درصورتي كه مجلس قيد اهميت را تصويب كند، رسيدگي به آن دو شوري و به ترتيب زير خواهد بود:
۱
در شور اول درباره كليات، با درنظرگرفتن مواد مربوطه، بحث و اعتراضات وارده به بعضي از شرايط و مواد قرارداد به عنوان پيشنهاد كتبي به كميسيون ارجاع خواهد شد. اين پيشنهادها بايد بيست و چهار ساعت قبل از طرح در كميسيون، چاپ و بين نمايندگان توزيع شود.
۲
در شور دوم، كميسيون، موارد اعتراض و پيشنهادهاي نمايندگان و همچنين نظرخود را درباره اين موارد، همراه با تصويب و يا رد مواد، بدون وارد كردن تغييرات، در مجلس مطرح مي كند، آنگاه درباره موارد اعتراض نمايندگان، كه به طور كتبي و در مهلت مقرر به كميسيون داده شده باشد، به ترتيب، نماينده اعتراض كننده، يك مخالف و يك موافق، هركدام به مدت پنج دقيقه، صحبت مي كنند و سپس درباره وارد بودن يا نبودن اعتراض رأيگيري به عمل مي آيد. پس از پايان يافتن رأيگيري نسبت به اعتراضات، در صورتي كه مجلس آنها را وارد بداند، دولت موظف مي شوددر مسائل مورد اعتراض با طرف متعاهد مجدداً وارد مذاكره و گفتگو شود. در اين صورت، لايحه تا پايان مذاكرات مجدد در دستور مجلس باقي خواهد بود. در صورت قبول اعتراضات و پيشنهادها متن اصلاحي تصويب شده تلقي خواهد شد و درغيراين صورت، آخرين پيشنهاد دولت درمورد اصل قرارداد با صحبت يك مخالف و يك موافق، هريك به مدت پنج دقيقه، در مجلس به رأي گذاشته خواهد شد. دوم - اصلاح جزئي در خطوط مرزها
ماده ۱۷۴
در لايحه تقديمي مربوط به اصلاح جزئي در خطوط مرزي، متن كامل عهدنامه بينالمللي آن، كه براساس اصل هفتاد و هشتم (۷۸) قانون اساسي تنظيم شده باشد، جهت بررسي بايد ضميمه گردد. متن اين عهدنامه پس از اعلام وصول، بلافاصله چاپ و بين نمايندگان توزيع و همزمان به كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي ارجاع مي شود.
ماده ۱۷۵
كميسيون مذكور در ماده قبل، پس از كسب نظر مشورتي كميسيون قضائي و حقوقي و با دعوت از نماينده شوراي عالي امنيت ملي و نمايندگان پيشنهاد دهنده، به بررسي همهجانبه موضوع مي پردازد و ظرف يكماه گزارش تفصيلي خود را مبني بر قبول يا رد عهدنامه به ضميمه پيشنهادهاي اساسي به هيأت رئيسه ارسال مي دارد.
ماده ۱۷۶
لوايح مربوط به عهدنامههاي اصلاح جزئي در خطوط مرزي همانند ساير عهدنامههاي بينالمللي مهم دو شوري خواهد بود و به همان ترتيب نيز مورد بررسي قرار خواهد گرفت. اين نوع عهدنامهها، در صورتي كه صرفاً براي اصلاحات جزئي، با درنظرگرفتن مصالح كشور و رعايت اصل هفتاد و هشتم (۷۸) قانون اساسي دو طرفه باشد و به استقلال و تماميت ارضي كشور لطمه نزند، با تصويب چهارپنجم مجموع نمايندگان مجلس معتبر خواهد بود. سوم – محدوديت هاي ضروري
ماده ۱۷۷
براساس اصل هفتاد و نهم (۷۹) قانون اساسي، در حالت جنگ و شرايط اضطراري نظير آن كه دولت حق دارد با تصويب مجلس شوراي اسلامي محدوديتهاي ضروري برقرار نمايد، قبل از اعمال محدوديت، متن كامل و دقيق محدوديتهاي ضروري با دلايل توجيهي لازم، همراه با لايحه قانوني جهت بررسي تقديم مجلس مي شود.
تبصره
چنانچه دولت بدون كسب مجوز مبادرت به اعمال محدوديت نمايد، رئيس مجلس موظف است تقديم لايحه محدوديت را از رئيس جمهور مطالبه كند. در اين خصوص، حق سؤال يا استيضاح رئيس جمهور و وزيران براي نمايندگان محفوظ خواهد بود.
ماده ۱۷۸
رسيدگي به لايحه محدوديت هاي ضروري يك شوري است و در صورت تصويب مجلس، مدت اعمال آن به هرحال نمي تواند بيش از سي روز باشد. در صورتي كه پس از انقضاي اين مدت ضرورت همچنان باقي باشد دولت موظف است مجدداً از مجلس كسب مجوز كند. چهارم - ساير موارد
ماده ۱۷۹
براساس اصول هشتادم (۸۰)، هشتاد و دوم (۸۲)، هشتاد و سوم (۸۳) و يكصد و سي و نهم (۱۳۹) قانون اساسي، اقدامات دولت در موارد ذيل قبلاً بايد به تصويب مجلس برسد:
۱
گرفتن و دادن وام يا كمك هاي بلاعوض داخلي و خارجي
۲
استخدام كارشناسان خارجي در موارد ضروري
۳
فروش بناها و اموال دولتي و نفايس ملي به استثناي نفايس ملي منحصر به فرد كه در هر صورت قابل فروش نخواهد بود.
۴
صلح دعاوي راجع به اموال عمومي و دولتي يا ارجاع آن به داوري كه طرف دعوي خارجي باشد و همچنين در موارد مهم داخلي در تمام موارد مذكور، دولت موظف است متن تفصيلي آنها را همراه با لايحه قانوني تقديم مجلس نمايد تا به صورت يك شوري مورد رسيدگي قرارگيرد، بدينترتيب كه پس از گزارش كميسيون مربوط و صحبت دو مخالف و دو موافق در كليات و جزئيات (هركدام به مدت پانزده دقيقه) براي تصويب به رأي گذاشته مي شود.
مبحث ششم
نحوه بررسي برنامه و بودجه سالانه كل كشور اول - تصويب برنامه توسعه
ماده ۱۸۰
دولت موظف است حداكثر تا پايان خردادماه سال پاياني قانون برنامه پنجساله توسعه، لايحه برنامه توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي بعدي را به مجلس تقديم كند. اين لايحه به صورت يك شوري و به شرح زير رسيدگي مي شود: الف - نمايندگان مجلس از زمان چاپ و توزيع لايحه برنامه ظرف مدت پنج روز (بدون احتساب ايام تعطيل) پيشنهادهاي خود در مورد كليات و جزئيات برنامه را به كميسيون تخصصي ذي ربط ارائه مي نمايند. ب - كميسيون هاي تخصصي مكلفند حداكثر ده روز پس از چاپ و توزيع لايحه نسبت به بررسي مفاد برنامه شامل مواد، تبصره ها، جداول و ضمائم و نيز پيشنهادهاي نمايندگان اقدام و گزارش خود را به كميسيون تلفيق رسيدگي كننده ارائه نمايند. ج -كميسيون تلفيق موظف است پس از پايان مهلت مذكور در بند (ب) به گزارش هاي كميسيون هاي تخصصي و كليات و جزئيات برنامه و پيشنهادهاي نمايندگان حداكثر ظرف سه هفته رسيدگي و گزارش نهائي خود را به مجلس ارائه نمايد و گزارش مسكوت ماندن پذيرفته نيست. چنانچه گزارش كميسيون تلفيق مبني بر رد كليات لايحه باشد و در مجلس نيز كليات لايحه به تصويب نرسد، موضوع به دولت اعلام مي شود تا حداكثر ظرف مدت يك ماه لايحه را اصلاح و به مجلس ارائه كند و اگر كليات لايحه به تصويب مجلس برسد، به كميسيون تلفيق اعاده مي شود تا ظرف مدت پانزده روز گزارش جديد را به مجلس تقديم كند. د - در صحن جلسه علني پس از ارائه گزارش كميسيون تلفيق، ابتداء كليات برنامه مورد بحث قرار مي گيرد. در كليات پنج نفر مخالف و پنج نفر موافق به ترتيب يك نفر مخالف و يك نفر موافق و حداكثر هر نفر پانزده دقيقه ديدگاه هاي خود را مطرح مي كنند. پس از آن دولت و كميسيون هركدام حداكثر چهل و پنج دقيقه براي دفاع زمان خواهند داشت. سپس راجع به كليات برنامه رأي گيري خواهد شد. در بررسي كليات، كفايت مذاكرات پذيرفته نمي شود. ه - پس از تصويب كليات، رسيدگي به جزئيات برنامه آغاز و به مواد و تبصره ها و جداول برنامه به ترتيب رسيدگي مي شود. در اين بخش جايگزين متن ماده، يا جزئي از ماده و يا تبصره لايحه دولت، حذف كل، مصوبات جايگزيني كميسيون هاي تخصصي و پيشنهادات چاپ شده نمايندگان براي هر ماده يا تبصره يا هريك از اجزاء در صورتي كه آن جزء ماهيت مستقل داشته باشد و حذف جزء و پيشنهادات چاپ شده كميسيون¬هاي تخصصي به ترتيب مورد رسيدگي قرار مي گيرند. سپس در مورد اصل ماده يا تبصره يا اجزاء درصورتي كه ماهيت مستقل داشته باشند، رأي گيري خواهد شد. چنانچه اصل رأي نياورد، موضوع براي رسيدگي مجدد به كميسيون تلفيق برگشت داده خواهد شد تا در اسرع وقت و حداكثر طبق مهلتي كه هيأت رئيسه تعيين خواهد كرد، گزارش مجدد خود را به مجلس ارائه دهد. نمايندگان مي توانند حداكثر تا پايان همان روز پيشنهادهاي خود را به كميسيون تسليم نمايند. و - مادام كه لايحه برنامه در صحن مجلس مورد بررسي است، مجلس نطق نخواهد داشت و هيچ طرح يا لايحه اي جز طرح ها و لوايح سه فوريتي و نيز تحقيق و تفحص، استيضاح و رأي اعتماد در دستور قرار نخواهد گرفت و مجلس در تمامي ايام به جز ايام تعطيل حداقل شش و حداكثر هشت ساعت جلسه علني خواهد داشت. در موارد استثناء با تصويب مجلس، اين زمان تا ده ساعت قابل افزايش است. ز - مهلت هاي مذكور در بندهاي (ب) و (ج) حسب مورد با تصويب هيأت رئيسه تا دو برابر قابل افزايش است.
تبصره 1 (الحاقي 14ˏ10ˏ1401) الحاقی ۱۴۰۱/۱۰/۱۴
اعضاي كميسيون تلفيق نمي توانند در جريان رسيدگي پيشنهاد جديد مطرح كنند. در صورت ضرورت، هيأت رئيسه كميسيون تلفيق مي تواند كارگروههايي را براي بررسي موضوعات معين تشكيل دهد. پيشنهاد آن كارگروهها براي بررسي به كميسيون تلفيق ارائه مي شود.
تبصره 2 (اصلاحي 12ˏ06ˏ1404) اصلاحی ۱۴۰۴/۰۶/۱۲
مشروح مذاكرات جلسات علني كميسيون تلفيق انتشار مي يابد. نمايندگاني كه عضو كميسيون تلفيق نيستند مي توانند بدون حق رأي در مذاكرات كميسيون تلفيق شركت كنند و به عنوان موافق يا مخالفِ پيشنهادهايي كه مطرح مي شود، اظهارنظر نمايند.
ماده ۱۸۱
اصلاح قانون دائمي و قانون برنامه توسعه در حين بررسي لايحه بودجه سالانه و اصلاح برنامه توسعه در زمان بررسي ديگر طرح ها و لوايح به دوسوم رأي نمايندگان حاضر نياز دارد.. دوم - تصويب بودجه سالانه كل كشور ماده 182(جایگزین 1404/06/12) - دولت مكلف است ماده واحده لايحه بودجه سالانه كل كشور را به صورت برنامه محور، حاوي سقف منابع عمومي دولت به تفكيك درآمدها و مصارف بودجه و برنامه هاي اجرائي و اهداف كمّي از جمله ترازهاي عملياتي، سرمايه اي و مالي صرفاً در قالب جداول كلان و تفصيلي به تفكيك جداول الزامات منابع و ارقام آن و جداول الزامات مصارف و ارقام آن، به همراه نسخه الكترونيكي با قابليت خوانش و ويرايش رايانه اي حداكثر تا اول دي ماه هر سال به مجلس شوراي اسلامي تقديم نمايد. ارائه جدول فروض برآورد منابع و مصارف به همراه لايحه بودجه الزامي است. در جداول فقط عناويني قابل طرح است كه در قوانين مصوب از جمله قانون برنامه پنجساله اي كه در حال اجرا است و به بودجه هاي سنواتي احاله شده يا برش يك ساله از آن برنامه باشد. جداول لايحه و مصوبه مجلس بايد حاوي استناد قانوني، موضوع، رديف، رقم و ساير اطلاعات مرتبط با بودجه باشد و در صدر، ذيل يا حاشيه جداول هيچ حكم يا توضيحي درج نمي شود، به جز در مواردي كه تبيين سياست هاي اجرائي بودجه، در حدود قانون برنامه پنجساله و ساير قوانين مصوب باشد. دولت مكلف است احكام قوانيني كه طي پنج سال منتهي به ارائه لايحه بودجه، به تصويب مجلس شوراي اسلامي رسيده و براي آن اعتباري پيش بيني نكرده است را به همراه لايحه به مجلس منعكس نمايد. شاخص هاي عملكرد و اهداف كمّي مرتبط با بودجه برنامه هاي قوه مقننه، قوه قضائيه، وزارتخانه ها، سازمان هاي مستقلي كه عالي ترين مقام آن را رئيس جمهور منصوب مي كند، نيروهاي مسلح، نهادهاي زير نظر مقام معظم رهبري و نهادهاي مصرّح در قانون اساسي، ضمن انطباق با قوانين بالادستي بايد به لايحه بودجه ضميمه شود. هيأت رئيسه موظف است پس از وصول لايحه بودجه، بلافاصله آن را براي اطلاع نمايندگان در سامانه «قانونگذاري و نظارت مجلس» بارگذاري كند و هم زمان به كميسيون تلفيق بودجه و كميسيون هاي تخصصي مربوط ارجاع نمايد. كميسيون تلفيق موظف است ظرف سه روز گزارش خود را در مورد رد يا تأييد كليات لايحه، به هيأت رئيسه مجلس ارسال كند. رسيدگي به كليات لايحه در صحن علني مجلس، مطابق بند «ج» ماده (108) اين قانون انجام مي شود. در جلسه رسيدگي به كليات، بعد از گزارش كميسيون تلفيق، گزارش كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات در مورد كليات به مدت ده دقيقه استماع مي شود. چنانچه كليات لايحه به تصويب مجلس نرسد، دولت موظف است ظرف پنج روز لايحه را با اصلاحات انجام شده مجدداً به مجلس تقديم كند. اگر كليات لايحه بودجه دوباره به تصويب نرسيد، فرايند اعاده به دولت تكرار مي شود. كميسيون تلفيق پس از دريافت لايحه اصلاح شده، از زمان وصول حداكثر دو روز فرصت دارد تا گزارش جديد رسيدگي به كليات را به مجلس ارائه كند. در صورتي كه كليات لايحه به تصويب مجلس برسد، به كميسيون هاي تخصصي مربوط ارجاع مي شود. نمايندگان از زمان تصويب كليات پنج روز فرصت دارند تا پيشنهادهاي خود را در سامانه ثبت نمايند؛ سپس هر كميسيون موظف است ضمن اطلاع رساني به نمايندگان پيشنهاددهنده، حداكثر ظرف پنج روز به پيشنهادهاي نمايندگان رسيدگي و گزارش كميسيون مربوط را به كميسيون تلفيق ارسال كند. كميسيون تلفيق موظف است ظرف مدت ده روز به پيشنهادهاي واصله از كميسيون ها رسيدگي كند و گزارش آن را در سامانه بارگذاري نمايد. فرصت كميسيون تلفيق فقط براي يك بار و حداكثر تا پنج روز قابل تمديد است. كميسيون تلفيق به ترتيب به پيشنهادهاي مربوط به جداول الزامات منابع و ارقام آن و جداول الزامات مصارف و ارقام آن رسيدگي مي كند. پس از بارگذاري گزارش كميسيون تلفيق، كميسيون ها و نمايندگان مي توانند ظرف سه روز پيشنهادهاي خود را در سامانه ثبت كنند. در صحن علني، گزارش كميسيون تلفيق به ترتيب جداول الزامات منابع و ارقام آن، سپس جداول الزامات مصارف و ارقام آن رسيدگي مي شود. پس از اتمام بخش منابع در صورت تغيير ارقام گزارش، كميسيون تلفيق حداكثر سه روز فرصت دارد تا تغييرات مذكور را در جداول مصارف اعمال و گزارش جديد را بارگذاري نمايد. نمايندگان حداكثر بيست و چهار ساعت فرصت دارند تا پيشنهادهاي خود را در مورد گزارش جديد كميسيون تلفيق ثبت كنند. در زمان رسيدگي به گزارش كميسيون تلفيق در صحن علني، رديف هاي الزامات منابع و مصارف به صورت مستقل و جداولي كه ماهيت مستقل دارد، هر جدول به طور مجزا مورد رسيدگي قرار مي گيرد و با توضيح سخنگوي كميسيون تلفيق حداكثر به مدت پنج دقيقه، دو مخالف، دو موافق، نماينده دولت و سخنگوي كميسيون تلفيق هر كدام حداكثر سه دقيقه، رأي گيري به عمل مي آيد. چنانچه گزارش كميسيون تلفيق در هر مورد به تصويب نرسد، پيشنهادهاي كميسيون ها و سپس نمايندگان به ترتيب بازگشت به لايحه، حذف و اصلاح مطرح مي شود و پس از توضيح نماينده پيشنهاددهنده، يك نفر مخالف، يك نفر موافق، نماينده دولت و سخنگوي كميسيون تلفيق هر يك به مدت حداكثر سه دقيقه، رأي گيري مي شود. پس از اتمام رسيدگي به پيشنهادها، مجدداً اصل آن با اعمال تغييرات مصوب، به رأي گذاشته مي شود. اگر در اين مرحله اصل رأي نياورد، براي بررسي بيشتر به كميسيون تلفيق ارجاع مي شود. كميسيون تلفيق موظف است حداكثر ظرف دو روز گزارش بخش ارجاع شده را به مجلس ارائه كند. هر بخشي كه به كميسيون ارجاع مي شود، نمايندگان دوازده ساعت فرصت دارند تا پيشنهادهاي خود را در مورد آن، در سامانه ثبت نمايند.
تبصره 1 (الحاقي 12ˏ06ˏ1404) الحاقی ۱۴۰۴/۰۶/۱۲
اعضاي كميسيون تلفيق نمي توانند در جريان رسيدگي پيشنهاد جديد مطرح كنند. در صورت ضرورت، هيأت رئيسه كميسيون تلفيق مي تواند كارگروههايي را براي بررسي موضوعات معين تشكيل دهد. پيشنهاد آن كارگروهها براي بررسي به كميسيون تلفيق ارائه مي شود.
تبصره 2 (الحاقي 12ˏ06ˏ1404) الحاقی ۱۴۰۴/۰۶/۱۲
مشروح مذاكرات جلسات علني كميسيون تلفيق انتشار مي يابد. نمايندگاني كه عضو كميسيون تلفيق نيستند مي توانند بدون حق رأي در مذاكرات كميسيون تلفيق شركت كنند و به عنوان موافق يا مخالفِ پيشنهادهايي كه مطرح مي شود، اظهارنظر نمايند.
تبصره 3(الحاقي 12ˏ06ˏ1404) الحاقی ۱۴۰۴/۰۶/۱۲
در جلسه علني، تنها پيشنهادهايي كه توسط نمايندگان و كميسيونها در زمان مقرر دريافت و به چاپ رسيده، مشروط به عدم مغايرت با قانون برنامه، قابل طرح مي باشد. پيشنهادهايي كه منبع درآمد مشخصي نداشته باشد قابل طرح نخواهد بود و پيشنهادهايي كه مازاد بر سرجمع نباشد زماني قابل طرح است كه رديف مشخص جايگزين را معين نمايد. تشخيص موارد مذكور با رئيس جلسه خواهد بود.
تبصره 4(الحاقي 12ˏ06ˏ1404) الحاقی ۱۴۰۴/۰۶/۱۲
نحوه رسيدگي به متمم، اصلاحيههاي بودجه و ساير مواردي كه در اين ماده پيشبيني نشده طبق مقررات معمول در اين آيين نامه خواهد بود.
تبصره 5(الحاقي 12ˏ06ˏ1404) الحاقی ۱۴۰۴/۰۶/۱۲
دولت مكلف است گزارش عملكرد بودجه سال گذشته و صورتهاي مالي حسابرسي شده، بودجه تفصيلي سال جاري و عملكرد بودجه مصوب شش ماهه اول سال جاري تمامي شركتهاي دولتي، بانكها و مؤسسات انتفاعي وابسته به دولت و شركتها و مؤسساتي كه مستلزم ذكر يا تصريح نام است از قبيل: شركتهاي تابعه وزارت نفت، سازمان توسعه و نوسازي معادن و صنايع معدني، سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران، بيمه مركزي ايران، شركت سهامي بيمه ايران، بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران، بانك ملي ايران و سازمان بنادر و دريانوردي و همچنين بودجه پيشنهادي سال آينده آنها و شاخصهاي كلان كل بودجه را تا پانزدهم آذرماه هر سال به همراه گزارش ارزيابي بر مبناي شاخصهاي مالي و عملكردي به تفكيك به مجلس شوراي اسلامي تسليم كند. كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات بلافاصله گزارشها را به ديوان محاسبات كشور ارجاع مي دهد تا ديوان پس از بررسي و اظهارنظر، گزارش خود را ظرف مدت بيست روز جهت تصويب به كميسيون مذكور ارائه كند. گزارش كميسيون ملاك بررسي بودجه است و همزمان با لايحه بودجه كل كشور طبق مواد اين قانون مورد رسيدگي قرار مي گيرد. 1 (اصلاحي 14ˏ10ˏ1401) ـ احكام مورد نياز براي اجراي بودجه كل كشور 2 (اصلاحي 14ˏ10ˏ1401) ـ سقف منابع بودجه عمومي دولت به تفكيك درآمدها و واگذاري دارايي هاي سرمايه اي و مالي و اجزاي اصلي آنها از جمله: ماليات و حقوق و عوارض گمركي، درآمد ناشي از فروش كالا، خدمات و حقوق مالكانه، منابع حاصل از فروش نفت، گاز، ميعانات گازي و فرآورده هاي نفتي و گازي، منابع حاصل از واگذاري سهام، سهم الشركه و اموال دولت و واگذاري اوراق مالي اسلامي 3 (اصلاحي 14ˏ10ˏ1401) ـ ترازهاي عملياتي، سرمايه اي و مالي بودجه عمومي دولت 4 (اصلاحي 14ˏ10ˏ1401) ـ فروض برآورد منابع و مصارف بودجه دولت موظف است اين بخش را حداكثر تا اول آبان هر سال به مجلس تقديم كند. فقط احكامي قابل درج در مادهواحده است، كه اثر مستقيم بر منابع يا مصارف بودجه دارد، يا براي تأمين مالي بخشي از وظايف قانوني دولت از جمله گسترش سرمايه گذاري، حمايت از اشتغال و ازدواج، ترويج فرزندآوري و تأمين مسكن نيازمندان از محلهايي غير از بودجه عمومي دولت، در نظر گرفته شده باشد. هيأت رئيسه موظف است پس از وصول اين بخش، بلافاصله آن را براي اطلاع نمايندگان در «سامانه قانونگذاري و نظارت مجلس»، بارگذاري و به كميسيون تلفيق و ساير كميسيون ها ارجاع نمايد. كميسيون تلفيق موظف است ظرف پنج روز گزارش خود را در مورد رد يا تأييد كليات ماده واحده به هيأت رئيسه مجلس ارسال كند. رسيدگي به كليات ماده واحده در صحن مجلس مطابق بند «ج» ماده (108) اين قانون انجام مي شود. در جلسه رسيدگي به كليات، بعد از گزارش كميسيون تلفيق، گزارش كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات در مورد كليات به مدت ده دقيقه استماع مي شود. چنانچه در اين مرحله، كليات ماده واحده به تصويب مجلس نرسد، دولت موظف است ظرف هفت روز، ماده واحده را با اصلاحات، مجدداً به مجلس تقديم كند. در اين صورت كميسيون تلفيق دو روز فرصت دارد تا گزارش جديد رسيدگي به كليات را به مجلس گزارش نمايد. در صورتي كه كليات ماده واحده به تصويب مجلس برسد، به كميسيون هاي مربوط ارجاع مي شود. نمايندگان از زمان تصويب كليات، پنج روز فرصت دارند پيشنهادهاي خود را در سامانه ثبت نمايند. پس از آن هر كميسيون موظف است ضمن اطلاع رساني به نمايندگان پيشنهاددهنده حداكثر ظرف پنج روز (بدون احتساب تعطيلات رسمي) به پيشنهادهاي نمايندگان رسيدگي و گزارش كميسيون مربوط را به كميسيون تلفيق ارسال كند. كميسيون تلفيق موظف است حداكثر ظرف ده روز (بدون احتساب تعطيلات رسمي) به پيشنهادهاي واصله از كميسيونها رسيدگي و گزارش آن را در سامانه بارگذاري نمايد. پس از بارگذاري گزارش كميسيون تلفيق، كميسيونها و نمايندگان ميتوانند ظرف سه روز پيشنهادهاي خود را در مورد گزارش كميسيون تلفيق ثبت كنند. در زمان مطرح شدن گزارش كميسيون تلفيق در صحن علني، ابتداء پيشنهادهاي كميسيون ها و سپس پيشنهادهاي نمايندگان مورد رسيدگي قرار مي گيرد و در مورد آن رأي گيري مي شود. همچنين در كميسيون تلفيق و در صحن، ابتداء به پيشنهادهاي مربوط به منابع و سپس به ساير پيشنهادها رسيدگي مي شود.مهلت مجلس براي رسيدگي به بخش اول، از زمان وصول حداكثر دو ماه است. پس از اتمام رسيدگي بخش اول لايحه بودجه، مصوبه مجلس به شوراي نگهبان ارسال و پس از تأييد آن شورا به دولت ابلاغ مي شود.
تبصره ۱
در جلسه علني، تنها پيشنهادهايي كه توسط نمايندگان و كميسيونها در زمان مقرر دريافت و به چاپ رسيده، مشروط به عدم مغايرت با قانون برنامه، قابل طرح مي باشد. پيشنهادهايي كه منبع درآمد مشخصي نداشته باشد قابل طرح نخواهد بود و پيشنهادهايي كه مازاد بر سرجمع نباشد زماني قابل طرح است كه رديف مشخص جايگزين را معين نمايد. تشخيص موارد مذكور با رئيس جلسه خواهد بود.
تبصره ۲
نحوه رسيدگي به متمم، اصلاحيههاي بودجه و ساير مواردي كه در اين ماده پيشبيني نشده طبق مقررات معمول در اين آيين نامه خواهد بود.
تبصره 3
دولت مكلف است گزارش عملكرد بودجه سال گذشته و صورتهاي مالي حسابرسي شده، بودجه تفصيلي سال جاري و عملكرد بودجه مصوب شش ماهه اول سال جاري تمامي شركتهاي دولتي، بانكها و مؤسسات انتفاعي وابسته به دولت و شركتها و مؤسساتي كه مستلزم ذكر يا تصريح نام است از قبيل: شركتهاي تابعه وزارت نفت، سازمان توسعه و نوسازي معادن و صنايع معدني، سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران، بيمه مركزي ايران، شركت سهامي بيمه ايران، بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران، بانك ملي ايران و سازمان بنادر و دريانوردي و همچنين بودجه پيشنهادي سال آينده آنها و شاخصهاي كلان كل بودجه را تا پانزدهم آبان ماه هر سال به همراه گزارش ارزيابي بر مبناي شاخصهاي مالي و عملكردي به تفكيك به مجلس شوراي اسلامي تسليم كند. كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات بلافاصله گزارشها را به ديوان محاسبات كشور ارجاع مي دهد تا ديوان پس از بررسي و اظهارنظر، گزارش خود را ظرف مدت بيست روز جهت تصويب به كميسيون مذكور ارائه كند. گزارش كميسيون ملاك بررسي بودجه است و همزمان با لايحه بودجه كل كشور طبق مواد اين قانون مورد رسيدگي قرار مي گيرد.
ماده ۱۸۳
جلسات مجلس براي رسيدگي به بودجه سالانه بايد بلاانقطاع در كليه ايام هفته غيراز جمعه و تعطيلات رسمي ، حداقل روزي چهار ساعت منعقد گردد و تا موقعي كه شور و مذاكره پايان نيافته و رأي مجلس أخذ نشده است از دستور خارج نمي شودو هيچ لايحه يا طرح ديگر نمي تواند مطرح باشد مگر لايحه يك يا چند دوازدهم بودجه درصورت ضرورت.
تبصره
اگر مطالب فوري و فوتي اعم از طرح ها و لوايح دو فوريتي و غيره پيش آيد كه به تشخيص مجلس تأخير آن موجب زيان جبرانناپذيري باشد، در اين صورت براي طرح و تصويب آن زمان مشخصي معين مي شود.
ماده ۱۸۴
چنانچه لايحه بودجه سالانه كشور تا تاريخ تعيين شده در اين آيين نامه به مجلس تسليم نشود دولت موظف است لايحه چند دوازدهم بودجه را نيز به مجلس تسليم نمايد. اين لايحه پس از چاپ و توزيع در دستور كار مجلس قرار مي گيرد. ابتداء نماينده دولت و سپس دو مخالف و دو موافق به ترتيب هركدام به مدت پنج دقيقه صحبت مي كنند و سپس كليات لايحه به رأي گذاشته مي شود. درصورت تصويب، رسيدگي به لايحه در رديف اول دستور جلسه علني بعد قرار مي گيرد. در وقت رسيدگي ابتداء پيشنهاد نمايندگان درخصوص ميزان چند دوازدهم مطرح و درصورت عدم تصويب نسبت به عدد چند دوازدهم پيشنهادي دولت رأي گيري مي شود.
تبصره ۱
مجلس چند دوازدهم بودجه را بر مبناي آخرين قانون بودجه سالانه مصوب مجلس رسيدگي مي نمايد.
تبصره ۲
حداكثر مدتي كه مجلس مي تواند براي بودجه چند دوازدهم تصويب نمايد سه دوازدهم است.
مبحث هفتم
تفسير قوانين
ماده ۱۸۵
رسيدگي به طرح ها و لوايح مربوط به شرح و تفسير قوانين عادي يك شوري است و مي تواند با فوريت مورد مذاكره قرارگيرد، در تفسير قوانين بحث در كليات و جزئيات از هم تفكيك نمي شود.
ماده ۱۸۶
در صورتي كه استفساريه به صورت عادي و يك فوريتي باشد، پس از گزارش كميسيون و توضيح سخنگو، يك مخالف و يك موافق، هر يك به مدت ده دقيقه صحبت خواهند كرد. با پيشنهاد رئيس و يا ده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس مدت صحبت و تعداد مخالف و موافق تا دو برابر قابل تغيير است. در مورد تفسير قوانين نماينده دولت هم مي تواند صحبت كند.
ماده ۱۸۷
در صورتي كه گزارش كميسيون و همينطور پيشنهادهاي ديگر كه به كميسيون رسيده است، به تصويب مجلس نرسد، هر نماينده مي تواند نظر خود را كتباً به هيأت رئيسه بدهد. پيشنهادها به ترتيب وصول مورد بحث قرار مي گيرد و اگر پيشنهادي به تصويب نرسيد موضوع براي بحث بيشتر به كميسيون ارجاع مي شود.
ماده ۱۸۸
درصورتي كه تفسير به صورت دو فوريتي و سه فوريتي باشد همانند ديگر طرح ها و لوايح دو فوريتي و سه فوريتي مورد رسيدگي قرار مي گيرد.
مبحث هشتم
طرحهاي تنقيحي
ماده ۱۸۹
متن پيشنهادي معاونت قوانين مجلس شوراي اسلامي كه به منظور تنقيح قوانين تهيه شده است، با امضاي حداقل پانزده نفر از نمايندگان به عنوان طرحهاي تنقيحي به رئيس جلسه تقديم مي شود. هيأت رئيسه پس از اعلام وصول نسبت به ارجاع آن به كميسيون هاي مربوط اقدام مي كند.
ماده ۱۹۰
گزارش طرحهاي تنقيحي به صورت يك شوري و بدون تفكيك كليات و جزئيات در صحن مجلس مورد بحث و بررسي قرار مي گيرد. پس از گزارش سخنگوي كميسيون و صحبت سه مخالف و سه موافق به ترتيب يك مخالف و يك موافق و توضيح معاون قوانين مجلس هر كدام به مدت ده دقيقه و توضيحات نهائي سخنگوي كميسيون به مدت پنج دقيقه، گزارش كميسيون به رأي گذاشته مي شود. در صورت عدم تصويب گزارش مزبور، مجدداً به كميسيون ارجاع مي شود تا نسبت به اعمال اصلاحات اقدام و گزارش آن را به مجلس ارائه كند، تا حسب روال اين ماده رسيدگي شود.
تبصره
در صورتي كه گزارش كميسيون داراي موارد (موضوعات) متعدد باشد، براي هر يك از موارد به تفكيك رأي گيري مي شود.
مبحث نهم
نكات مشترك مربوط به بررسي طرح ها و لوايح
ماده ۱۹۱
در مواردي كه طرح يا لايحه قانوني مربوط به امور داخلي مجلس نباشد، از طريق هيأت رئيسه به وزير يا مسئول اجرائي مربوطه رسماً اطلاع داده مي شودتا خود يا معاون او كه رسماً به مجلس معرفي شده در جلسه علني حاضر شود و در مذاكرات شركت نمايد. درصورت اطلاع و عدم حضور وزير يا معاون بدون عذر موجه، ازطرف رئيس مجلس مؤاخذه خواهد شد. به هر صورت، در همان جلسه، حتي با عدم حضور وزير يا مسئول اجرائي مربوطه، طرح يا لايحه مورد بررسي قرار خواهد گرفت و اتخاذ تصميم خواهد شد.
ماده ۱۹۲
سؤالات توضيحي نمايندگان، در شور اول يا دوم طرح ها و لوايح كه مربوط به موضوعات مورد بحث باشد، در مجلس كتباً به رئيس مجلس تقديم مي شود. رئيس اين سوالات را به سخنگوي كميسيون مربوط يا به نماينده دولت مي دهد تا به هنگام توضيح و يا توجيه به آن پاسخ داده شود.
ماده ۱۹۳
درصورتي كه حداقل بيست و پنج نفر از نمايندگان تا قبل از اتمام رسيدگي نهائي در مجلس كتباً از مجلس تقاضا كنند كه طرح يا لايحه قانوني واصل شده به مجلس براي مدت معيني مسكوت بماند، پس از توضيح يكي از پيشنهاد دهندگان به مدت پنج دقيقه و پاسخ آن از طرف يك مخالف به مدت حداكثر پنج دقيقه، رأي گرفته مي شود. تقاضاي مسكوت ماندن لايحه بدون موافقت معاون حقوقي و امور مجلس رئيس جمهور يا وزير يا معاون امور مجلس ذيربط پذيرفته نخواهد شد. تقاضاي مسكوت ماندن در هر طرح و لايحه فقط براي يك مرتبه مجاز خواهد بود. هيأت رئيسه موظف است پس از گذشت مدت مسكوت ماندن، طرح يا لايحه را مجدداً در دستور كار مجلس قرار دهد.
تبصره
چنانچه تقاضاي مسكوت ماندن براي انجام اصلاحات طرح يا لايحه باشد پس از تصويب مسكوت ماندن به كميسيون ذيربط جهت انجام اصلاحات ارجاع مي گردد. نحوه رسيدگي به اصلاحات همچون رسيدگي در شور دوم طرح ها و لوايح خواهد بود.
ماده ۱۹۴
اخطار راجع به منافي بودن طرح ها و لوايح و ساير موضوعات مورد بحث در مجلس با قانون اساسي مقدم بر اظهارات ديگر است و مذاكرات در موضوع اصلي را متوقف مي كند. اين اخطار بايد قبل از رأي گيري و با استناد به اصل مربوطه حداكثر ظرف سه دقيقه به عمل آيد. درصورتي كه رئيس مجلس اخطار را وارد بداند بدون بحث از مجلس نظرخواهي مي نمايد چنانچه مجلس اخطار را وارد دانست رئيس نسبت به پذيرش اصلاحات پيشنهادي يا حذف مورد اشكال يا ارجاع آن به كميسيون گزارش دهنده جهت بررسي مجدد اقدام خواهد كرد.
ماده ۱۹۵
درصورتي كه نمايندگان نسبت به اجراي آيين نامه داخلي مجلس تخلفي را كه مربوط به همان جلسه باشد مشاهده نمايند، حق دارند بلافاصله مورد تخلف را قبل از رأي گيري و با استناد به ماده مربوطه بدون خروج از موضوع حداكثر ظرف سه دقيقه تذكر دهند و اگر مربوط به آن جلسه نباشد بعد از نطق و يا پايان جلسه، قبل از اعلام ختم آن حداكثر ظرف سه دقيقه تذكر دهند چنانچه رئيس تذكر را وارد بداند موظف است به آن ترتيب اثر دهد.
ماده ۱۹۶
اخطار و تذكر پس از رأي گيري در مجلس درباره موضوع رأي گيري شده پذيرفته نمي شود و مصوبات مجلس قابل تغيير يا اصلاح يا ارجاع به كميسيون نيست و بايد مراحل تعيين شده در اين آيين نامه اجراء شود.
مبحث دهم
ارجاع مصوبات مجلس به شوراي نگهبان و مراحل رسيدگي به آنها
ماده ۱۹۷
كليه مصوبات مجلس رسماً به شوراي نگهبان فرستاده مي شود. در صورتي كه شورا ظرف ده روز پس از وصول يا پس از انقضاي ده روز تمديد مذكور در اصل نود و پنجم (۹۵) قانون اساسي، مخالفت خود را اعلام نكرد، طبق اصل نود و چهارم (۹۴) قانون اساسي، مصوبات از طرف مجلس جهت امضاء و ابلاغ به رياست جمهوري ارسال مي شود.
تبصره
روز وصول مصوبه و روز اعلام نظر شوراي نگهبان به مجلس جزء مهلت هاي مقرر محسوب نمي گردد.
ماده ۱۹۸
مصوبات مجلس تا زمان اعلام نظر نهائي شوراي نگهبان از دستور خارج نمي شود. شوراي نگهبان، درصورت رد مصوبات مجلس، موظف است علت رد را صريحاً به مجلس گزارش نمايد تا بلافاصله تكثير و توزيع شود.
ماده ۱۹۹
مصوبات عادي و يك فوريتي مجلس كه از طرف شوراي نگهبان رد شده به كميسيون مربوطه ارسال مي شودو با اعلام وقت قبلي با حضور نماينده شوراي نگهبان، موارد اعتراض براي اصلاح مورد بحث قرار مي گيرد. درصورت عدم حضور نماينده شوراي نگهبان در موعد اعلام شده، كميسيون با ملحوظ نمودن نظر شوراي نگهبان كار خود را انجام مي دهد. نمايندگاني كه پيشنهاد اصلاحي دادهاند، در اين مرحله مي توانند در كميسيون شركت نمايند. نظر كميسيون همراه پيشنهادهاي نمايندگان در مجلس مطرح مي شودو طبق معمول شور دوم مورد بحث و رأي قرار مي گيرد. چنانچه درمورد مادهاي، كميسيون نيز همراه پيشنهادهاي ديگر پيشنهاد داده باشد، اول پيشنهاد كميسيون به رأي گذاشته مي شودو در صورت عدم تصويب، پيشنهادهاي ديگر مطرح مي شود. در صورت عدم تصويب پيشنهاد كميسيون و يا پيشنهادهاي قبلي نمايندگان در مجلس، پيشنهادهاي جديد پذيرفته مي شودو درباره آنها بحث و رأيگيري به عمل مي آيد.
تبصره ۱
پس از ايراد شوراي نگهبان، دولت حق پيشنهاد اصلاح لايحه را ندارد مگر در موارد ايراد شوراي نگهبان.
تبصره ۲
شوراي نگهبان نمي تواند پس از گذشت مهلت هاي مقرر و رفع ايراد در نوبت اول، مجدداً مغايرت موارد ديگري را كه مربوط به اصلاحيه نمي باشد بعد از گذشت مدت قانوني به مجلس اعلام نمايد مگر در رابطه با انطباق با موازين شرعي.
تبصره ۳
اگر با اصلاح ماده مورد ايراد شوراي نگهبان، ماده به كلي خاصيتش را از دست بدهد، مي توان آن را حذف كرد.
ماده ۲۰۰
پس از بررسي گزارش كميسيون كه در آن نظر شوراي نگهبان ملحوظ شده است و رأيگيري نسبت به آن، مصوبه مجدداً به شوراي نگهبان ارسال مي شود. اگر اين مصوبه هنوز وافي به نظرات شوراي نگهبان نباشد، مجدداً در مجلس مطرح مي گردد، درصورتي كه مجلس با در نظرگرفتن حفظ مصلحت نظام همچنان بر رأي خود باقي باشد رئيس مجلس مصوبه مذكور را به مجمع تشخيص مصلحت نظام ارسال مي دارد. مجمع موظف است تنها در موارد اختلاف و ديگر موارد مربوط به آن اظهارنظر قطعي نموده و گزارش آن را جهت طي مراحل بعدي به رئيس مجلس اعلام نمايد.
مبحث يازدهم
تقاضاي همه پرسي
ماده ۲۰۱
براي بررسي تقاضاي همه پرسي موضوع اصل پنجاه و نهم (۵۹) قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران كميسيون ويژه اي مركب از پانزده نفر از نمايندگان با رأي مستقيم مجلس شوراي اسلامي تشكيل مي شود تا مطابق مقررات حاكم بر تشكيل و نحوه اداره كميسيون هاي ديگر موضوع را بررسي و گزارش خود را به مجلس شوراي اسلامي تقديم نمايد.
تبصره ۱
رسيدگي به درخواست همه پرسي يك شوري است. درصورت تقاضاي فوريت براي آن مطابق مواد مربوطه مورد رسيدگي قرار مي گيرد.
تبصره ۲
مدت زمان صحبت مخالفين و موافقين در صحن علني مجلس حداكثر چهار ساعت و براي هر نفر حداكثر پانزده دقيقه خواهد بود. نحوه ثبت نام و نطق مخالفين و موافقين مطابق ماده (۱۱۱) آيين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي خواهد بود. نماينده دولت و سخنگوي كميسيون ويژه هركدام مي توانند تا يك ساعت توضيحات خود را ارائه دهند.
تبصره ۳
پس از پايان مذاكرات، رأي گيري علني و با ورقه به عمل خواهد آمد. نحوه رأي گيري به ترتيب زير خواهد بود:
الف
اصل مصوبه كميسيون ويژه
ب
پيشنهاد جايگزين اصل درخواست اوليه
ج
پيشنهاد جايگزين كميسيون هاي فرعي به ترتيب وصول
د
پيشنهاد جايگزين نمايندگان به ترتيب وصول
تبصره ۴
در مرحله طرح هريك از پيشنهادات علاوه بر پيشنهاد دهنده يك موافق و يك مخالف و نماينده دولت و سخنگوي كميسيون هر يك حداكثر به مدت ده دقيقه مي توانند صحبت كنند.
تبصره ۵
مناط تصويب درخواست همه پرسي موضوع اصل پنجاه و نهم (۵۹) قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، رأي مثبت حداقل دوسوم مجموع نمايندگان خواهد بود.
فصل دوم
نحوه بررسي و رأي اعتماد به هيأت وزيران
ماده ۲۰۲
رئيس جمهور موظف است حداكثر ظرف مدت دو هفته پس از انجام مراسم تحليف يا سقوط دولت يا تغيير نيمي از وزراء از ابتداي شروع به كار دولت، ضمن تقديم برنامه كلي، اسامي وزراي پيشنهادي وزارتخانه ها را كه داراي تجربه و تخصص مرتبط هستند به همراه شرح حال، برنامه ها، سوابق و سمتهاي علمي و اجرائي و ساير امتيازات قابل استناد، به مجلس تسليم كند. رئيس مجلس مكلف است نامه معرفي هيأت وزيران و ضمائم آن را در اولين جلسه علني اعلام وصول و قرائت كند، سپس معرفي نامه و مستندات را براي بررسي به كميسيون يا كميسيون هاي تخصصي مرتبط ارجاع دهد. كميسيون يا كميسيون هاي مرتبط موظفند پس از بررسي صلاحيت، انطباق مدارك، سوابق و برنامه هاي وزير پيشنهادي و تطبيق آنها با اسناد بالادستي ظرف مدت يك هفته گزارش خود را به هيأت رئيسه ارائه كنند تا براي اطلاع نمايندگان چاپ و توزيع شود. گزارش مذكور قبل از صحبت مخالفان و موافقان توسط سخنگو قرائت مي شود.
تبصره
فرصت سخنگو براي ارائه گزارش در مورد هر وزير ده دقيقه است. در صورتي كه بررسي برنامه وزير پيشنهادي به بيش از يك كميسيون تخصصي ارجاع شده باشد، سخنگوي هر كميسيون حداكثر به مدت پنج دقيقه گزارش خود را ارائه مي كند.
ماده ۲۰۳
يك هفته پس از معرفي دولت، براي بحث و بررسي خط مشي و اصول كلي برنامه دولت و أخذ رأي اعتماد براي هيأت وزيران جلسات مجلس به طور متوالي تشكيل مي گردد. با پيشنهاد رئيس و تصويب مجلس، جلسات به¬ صورت صبح و بعدازظهر برگزار خواهد شد. مجلس در اين جلسات نطق نخواهد داشت.
ماده ۲۰۴
قبل از تشكيل اولين جلسه بررسي برنامههاي دولت و أخذ رأي اعتماد هيأت وزيران، نمايندگان مخالف و موافق برنامه، خط مشي و اصول كلي و تركيب هيأت وزيران و نيز نمايندگان مخالف و موافق هريك از وزيران به تفكيك برنامه و هر وزير در برگههاي جداگانه يا دستگاه الكترونيك ثبت نام مي نمايند. هريك از نمايندگان حق دارند تمام يا قسمتي از وقت خود را دراختيار نماينده ديگر قرار دهد. در شروع بحث در مورد هيأت وزيران، رئيس جمهور برنامه دولت را تشريح و ضمن معرفي وزيران از تركيب هيأت وزيران دفاع خواهد نمود. پس از آن مجلس، بررسي برنامه دولت و تركيب هيأت وزيران را با اظهارات پنج نفر از نمايندگان مخالف و پنج نفر از نمايندگان موافق با حفظ ترتيب يك ¬نفر مخالف و يك ¬نفر موافق و هر كدام براي مدت پانزده دقيقه انجام خواهد داد. رئيس جمهور يا كساني كه او تعيين خواهد نمود به سؤالات واظهارات مخالفان پاسخ مي دهند. مجموع مدت نطق اوليه رئيس جمهور و دفاعيات اخير دوونيم ساعت خواهد بود. در پي اظهارات و دفاعيات رئيس جمهور، مجلس شور در مورد برنامهها و صلاحيت هر يك از وزيران را به صورت جداگانه آغاز خواهد نمود. در مورد هر وزير دو نفر از نمايندگان مخالف و دو نفر از نمايندگان موافق با حفظ ترتيب يك ¬نفر مخالف و موافق هركدام براي مدت پانزده دقيقه فرصت خواهند داشت. پس از آن وزير و در صورت صلاحديد رئيس جمهور به مدت سي دقيقه براي دفاع از برنامه و صلاحيت وزير مطروحه وقت خواهند داشت. بحث و بررسي براي تك تك وزيران به ترتيب حروف الفباي وزارتخانه به همين شيوه انجام مي گيرد، رئيس جمهور مي تواند با استفاده از وقت وزيران در پايان و بهطور يكجا از آنان دفاع نمايد. پس از آن رأيگيري به عمل مي آيد و شمارش و اعلام نتيجه آراء پس از رأيگيري براي همه وزرا صورت خواهد گرفت. سؤالات كتبي نمايندگان در طول مدتي كه برنامه دولت مطرح است از طريق رئيس مجلس به رئيس جمهور يا وزير مربوط داده خواهد شد.
تبصره ۱
در موارد معرفي يك يا چند وزير (كمتر از نصف مجموع وزرا) پس از نطق اوليه رئيس جمهور به مدت يك ساعت بدون بحث در كليات برنامهها و تركيب هيأتوزيران تنها در مورد برنامهها و صلاحيت وزيران پيشنهادي به ترتيب فوقالذكر اقدام خواهد شد.
تبصره ۲
چنانچه مجلس به يك يا چند وزير رأي اعتماد نداد و يا وزارتخانه اي به هردليل وزير نداشته باشد رئيس جمهور موظف است با رعايت اصل يكصد و سي و پنجم (۱۳۵) قانون اساسي حداكثر قبل از سه ماه فرد يا افراد ديگري را براي أخذ رأي به مجلس معرفي نمايد.
ماده ۲۰۵
در مورد اصول هشتاد و هفتم (۸۷) و يكصد و سي و ششم (۱۳۶) قانون اساسي، كيفيت رأي اعتماد به وزير يا هيأت وزيران و همه مسائل مربوط به آن طبق اين آيين نامه خواهد بود. تشخيص مسائل مهم و مورد اختلاف مذكور در اصل هشتاد و هفتم (۸۷) كه دولت مي تواند در زمينه آنها از مجلس رأي اعتماد بگيرد، با هيأت وزيران است.
فصل سوم
نظارت
مبحث اول
نحوه بررسي اصول هشتاد و هشتم (۸۸) و هفتاد و ششم (۷۶) قانون اساسي اول - تذكر و سؤال
الف
تذكر
ماده ۲۰۶
در كليه مواردي كه نماينده يا نمايندگان مطابق اصل هشتاد و هشتم (۸۸) قانون اساسي، از رئيس جمهور يا وزير درباره يكي از وظايف آنان حق سؤال دارند، مي توانند درخصوص موضوع مورد نظر به رئيس جمهور و وزير مسئول كتباً تذكر دهند. هيأت رئيسه خلاصه تذكر را در جلسه علني مجلس قرائت و متن كامل تذكر را به رئيس جمهور يا وزير مربوط ابلاغ مي نمايد.
تبصره (اصلاحي 24ˏ12ˏ1400) اصلاحی ۱۴۰۰/۱۲/۲۴
قبل از پايان هر جلسه علني حداكثر پنج نفر از نمايندگان مي توانند هر كدام به مدت دو دقيقه تذكر شفاهي دهند و در صورتي كه متقاضيان بيش از پنج نفر باشند به قيد قرعه تعيين مي شوند. نمايندگان نمي توانند در مدت يك ماه بيش از يك بار تذكر شفاهي دو دقيقه اي فوق را بدهند و حق واگذاري به نماينده ديگر را ندارند.و همچنين پس از اتمام تذكر دو دقيقه اي، به تناسب وقت باقيمانده از جلسه علني در صورت درخواست هر يك از نمايندگان ديگر براي بيان تذكر موارد ضروري، رئيس جلسه مي تواند حداكثر به هشت نماينده فرصت تذكر شفاهي يك دقيقه اي اختصاص دهد.
ب
سؤال
ماده ۲۰۷
نحوه رسيدگي به سؤال نماينده از وزير به شرح ذيل خواهد بود:
۱
هر نماينده مي تواند راجع به مسائل داخلي و خارجي كشور از وزير مسئول درباره وظايف او سؤال نمايد. سؤال بايد كتبي و صريح بوده و در فرم مخصوص كه هيأت رئيسه تهيه مي نمايد توسط نماينده تنظيم و به هيأت رئيسه تسليم شود. هيأت رئيسه موظف است سؤال را فوري به كميسيون تخصصي ذي ربط ارسال نمايد.
۲
كميسيون موظف است حداكثر ظرف پانزده روز پس از وصول سؤال، جلسه اي با حضور وزير و سؤال كننده تشكيل دهد و با استماع نظرات سؤال كننده و وزير و بررسي هاي لازم، به موضوع رسيدگي كند.
۳
چنانچه سؤال كننده، توضيحات وزير را قانع كننده نداند، كميسيون با تعيين قلمرو «ملي» يا «منطقه اي» سؤال، بلافاصله نسبت به ارجاع سؤال ملي به هيأت رئيسه جهت اعلام وصول در اولين جلسه علني اقدام مي نمايد.
۴
در رابطه با سؤال منطقه اي، كميسيون موظف است حداكثر ظرف مدت ده روز نسبت به ارائه راه حل و ارسال گزارش به هيأت رئيسه مجلس و رئيس جمهور(توسط رئيس مجلس) اقدام نمايد. هيأت رئيسه مساعي لازم نسبت به حل موضوع سؤال منطقه اي را به عمل مي آورد. چنانچه پس از پانزده روز از ارجاع نامه كميسيون، نماينده سؤال كننده همچنان موضوع را حل و فصل نشده بداند، از هيأت رئيسه درخواست طرح سؤال منطقه اي در جلسه علني را مي نمايد. هيأت رئيسه موظف است در اولين جلسه علني، سؤال منطقه اي را اعلام وصول و فوري به وزير ابلاغ و به كميسيون ذي ربط ارسال نمايد. كميسيون موظف است ظرف يك هفته گزارش نهائي را به هيأت رئيسه ارائه نمايد.
۵
طبق اصل هشتاد و هشتم(۸۸) قانون اساسي، وزير مورد سؤال مكلف است حداكثر ظرف مدت ده روز از تاريخ ابلاغ سؤال در مجلس حضور يافته و به سؤال پاسخ دهد مگر آنكه وزير به صورت رسمي و با عذرموجه تقاضاي تأخير حداكثر براي مدت ده روز داشته باشد.
تبصره ۱
چنانچه نماينده يا نمايندگان سؤال كننده چهل و هشت ساعت قبل از زمان حضور وزير درخواست تعويق بررسي سؤال خود را مكتوب به كميسيون ذي ربط ارائه كنند، كميسيون مي تواند بررسي سؤال را فقط براي يك بار حداكثر به مدت يك ماه به تعويق بيندازد.
تبصره ۲
هيأت رئيسه مكلف است هرگاه تعداد سؤالات قابل طرح در صحن علني ايجاب نمايد يك جلسه علني در هفته را به پاسخگويي به سؤالات اختصاص دهد.
تبصره ۳
هيأت رئيسه مي تواند كليه سؤالات يك نماينده از يك وزير را كه آماده طرح در جلسه علني باشد در يك جلسه در دستور قرار دهد. در اين صورت حداكثر زمان اختصاص داده شده نبايد از يك ساعت بيشتر شود كه به همان ترتيب و تناسب طرح سؤال از وزير در جلسه علني، به نماينده و وزير تخصيص مي يابد.
تبصره ۴
جهت رعايت حق نمايندگان براي ايفاي وظايف نظارتي، هيأت رئيسه موظف است ترتيبي اتخاذ نمايد تا سؤالات نمايندگاني كه در مجلس طرح نشده يا تعداد كمتري از سؤالات آنان در دستور قرار گرفته است، با اولويت بررسي و در دستور كار قرار گيرد.
ماده ۲۰۸
در جلسه علني ابتداء گزارش كميسيون متضمن طرح سؤال و بررسي هاي انجام شده توسط سخنگوي كميسيون به مدت حداكثر پنج دقيقه مطرح مي شود سپس وزير و نماينده سؤال¬كننده به ترتيب و هركدام حداكثر به مدت پانزده دقيقه توضيحات خود را ارائه مي دهند و در صورت قانع نشدن نماينده، رئيس جلسه نظر مجلس را در اين مورد أخذ مي كند. در صورتي كه اكثر نمايندگان حاضر از پاسخ وزير قانع نشوند، به منزله وارد بودن سؤال است و رئيس مجلس موظف است موضوع را به رئيس جمهور جهت رسيدگي ارجاع دهد.
تبصره ۱
عدم حضور وزير در مجلس و كميسيون به منزله وارد بودن سؤال مي باشد.
تبصره ۲
سؤال كننده يا وزير مي توانند از وقت خود در جلسه علني طي دونوبت استفاده نمايند.
تبصره ۳
گزارش كميسيون حداقل بيست و چهار ساعت قبل از طرح سؤال در مجلس بايد چاپ و بين نمايندگان توزيع شود.
تبصره ۴
در صورتي كه سؤال توسط چند نماينده تنظيم گردد، نماينده منتخب سؤال كنندگان جهت توضيح سؤال در كميسيون و صحن علني بايد در فرم مربوط به سؤال مشخص گردد در صورت عدم توافق سؤال كنندگان، نماينده آنها توسط يكي از اعضاي هيأت رئيسه به قيد قرعه انتخاب خواهد شد.
تبصره ۵
سؤال مي تواند شامل اجزاي متعدد باشد.
تبصره ۶
با تغيير وزير، سؤالاتي كه به تشخيص كميسيون تخصصي مربوط به عملكرد فردي وزير است از دستور كار خارج مي شود و گزارش آن به هيأت رئيسه ارائه مي گردد.
ماده ۲۰۹
چنانچه در هر دوره مجلس، سه بار با رأي اكثريت نمايندگان حاضر، سؤالات نمايندگان از هر وزير وارد تشخيص داده شود طرح استيضاح وزير در صورت رعايت مفاد اصل هشتاد و نهم (۸۹) قانون اساسي با تأكيد بر موضوع سؤالات مطرح شده بدون ارجاع به كميسيون در اولين جلسه علني اعلام وصول مي شود.
ماده ۲۱۰
براساس اصل هشتاد و هشتم(۸۸) قانون اساسي، درصورتي كه حداقل يك چهارم كل نمايندگان بخواهند درباره يك يا چند وظيفه رئيس جمهور سؤال كنند، بايد سؤال يا سؤالات خود را به طور صريح و روشن و مختصر همگي امضاء و به رئيس مجلس تسليم نمايند. رئيس مجلس موضوع را در اسرع وقت به كميسيون هاي تخصصي مربوط، ارجاع مي نمايد. هر كميسيون موظف است حداكثر ظرف يك هفته با حضور نماينده معرفي شده رئيس جمهور به آن كميسيون و نماينده منتخب سؤال كنندگان تشكيل جلسه دهد. در اين جلسه نماينده رئيس جمهور پاسخ مقتضي را از طرف رئيس جمهور ارائه خواهد نمود تا به نمايندگان سؤال كننده گزارش شود. پس از يك هفته از طرح سؤال در كميسيون يا كميسيون ها چنانچه هنوز حداقل يك چهارم كل نمايندگان مجلس از سؤال خود منصرف نشده باشند رئيس مجلس موظف است در اولين جلسه سؤال يا سؤالات آنان را قرائت و فوراً براي رئيس جمهور ارسال كند. اين سؤال يا سؤالات ظرف چهل و هشت ساعت تكثير و در دسترس نمايندگان قرار مي گيرد.
تبصره ۱
تعداد سؤالات نبايد از پنج سؤال بيشتر باشد.
تبصره ۲
پس از ارسال سؤال يا سؤالات براي رئيس جمهور، كاهش امضاءها سبب خروج سؤال يا سؤالات از دستور نمي گردد.
ماده ۲۱۱
رئيس جمهور موظف است ظرف يك ماه از تاريخ دريافت سؤال يا سؤالات، در جلسه علني مجلس حضور يابد و به سؤال يا سؤالات مطروحه نمايندگان پاسخ گويد مگر با عذر موجه با تشخيص مجلس شوراي اسلامي. مدت طرح سؤال يا سؤالات از طرف نمايندگان منتخب سؤال كنندگان حداكثر سي دقيقه و مدت پاسخ رئيس جمهور حداكثر يك ساعت است كه طرفين مي توانند وقت خود را به دو بخش تقسيم نمايند. در اين صورت همه سؤالات و پاسخ ها در بخش اول وقت هريك از دوطرف بيان مي شود و در بخش دوم ابهامات سؤال كنندگان و پاسخ هاي رئيس جمهور مطرح مي گردد.
تبصره
پس از اين مرحله، درباره پاسخ رئيس جمهور به هر يك از سؤالات از نظر قانع كننده بودن به صورت جداگانه رأي گيري مي شود. چنانچه اكثريت نمايندگان حاضر در جلسه از پاسخ رئيس جمهور به سؤالي قانع نشده باشند و موضوع مورد سؤال، نقض قانون و يا استنكاف از قانون محسوب شود، آن سؤال به قوه قضائيه ارسال مي شود. دوم - تحقيق و تفحص
ماده ۲۱۲
هرگاه نماينده اي، تحقيق و تفحص در هر يك از امور كشور را لازم بداند تقاضاي خود را به صورت كتبي به هيأت رئيسه مجلس تسليم نموده و هيأترئيسه ظرف چهل و هشت ساعت آن را به كميسيون تخصصي ذيربط جهت رسيدگي ارجاع مي نمايد. كميسيون موظف است حداكثر ظرف دو هفته از تاريخ وصول، اطلاعاتي را كه در اين زمينه كسب نموده در اختيار متقاضي يا متقاضيان قرار دهد. درصورتي كه متقاضي يا متقاضيان، اطلاعات كميسيون را كافي تشخيص ندهند، كميسيون موظف است ظرف يك هفته از متقاضي يا متقاضيان و بالاترين مقام دستگاه اجرائي ذيربط دعوت به عمل آورد و دلايل ضرورت تحقيق و تفحص و نظرات مقام فوق الذكر را استماع نمايد و تا مدت ده روز گزارش خود را مبني بر تصويب يا رد تقاضاي تحقيق و تفحص به هيأت رئيسه مجلس ارائه دهد. اين گزارش خارج از نوبت در دستور هفته بعد مجلس قرار مي گيرد و پس از توضيح سخنگوي كميسيون و صحبت نماينده متقاضي تحقيق و تفحص هركدام حداكثر به مدت ده دقيقه، گزارش كميسيون بدون بحث به رأي گذاشته خواهد شد. در صورت تصويب انجام تحقيق و تفحص، موضوع به همان كميسيون تخصصي ذيربط جهت رسيدگي ارجاع مي گردد. كميسيون موظف است در مدت بيست روز اعضاي هيأت تحقيق و تفحص را كه حداقل يازده وحداكثر پانزده نفر خواهند بود از بين نمايندگان تعيين و به رئيس مجلس جهت صدور ابلاغ معرفي نمايد. چنانچه متقاضيان تحقيق و تفحص كمتر از پنج نفر باشند كليه آنان عضو هيأت خواهند بود، درغيراين صورت حداقل پنج نفر از اعضاي هيأت از ميان متقاضيان تحقيق و تفحص انتخاب خواهند شد. اعضاي هيأت از ميان خود يك رئيس، دو نائب رئيس و يك دبير انتخاب مي كنند. هيأت حداكثر در مدت يك ماه پس از پايان مهلت تحقيق و تفحص، گزارش خود را به كميسيون تسليم مي نمايد. كميسيون موظف است ظرف يك ماه گزارش هيأت را در جلسه مشترك اعضاي كميسيون و هيأت مطرح و گزارش نهائي را جهت قرائت در مجلس براي مدت نيم ساعت تنظيم و پس از تصويب به هيأت رئيسه ارسال نمايد. قبل از رأي گيري در رابطه با گزارش نهائي، وزير يا مقام مسئول از عملكرد خود دفاع خواهد نمود. هيأت رئيسه موظف است گزارش كميسيون را در دستور هفته بعد كاري مجلس قرار دهد تا توسط سخنگوي كميسيون قرائت گردد.
تبصره ۱
موضوع تحقيق و تفحص با تشخيص هيأت رئيسه بايد صريح و قابل رسيدگي باشد.
تبصره ۲
هيأت تحقيق و تفحص مي تواند از كارشناسان مورد وثوق با تأييد هيأت رئيسه مجلس استفاده نمايد. هيأت رئيسه موظف است تنخواه مورد درخواست هيأت را دراختيار رئيس هيأت قرار دهد تا براساس تصميمات هيأت هزينه و با تأييد هيأت رئيسه به هزينه قطعي منظور شود.
تبصره ۳
چنانچه وزير يا بالاترين مقام دستگاه مورد تحقيق و تفحص تغيير كرده باشد و تحقيق و تفحص مربوط به عملكرد دوران مسئوليت آنان باشد بايد امكان دسترسي آنها به اسناد و مدارك جهت پاسخگويي فراهم گردد.
تبصره ۴
كليه مكاتبات هيأت با امضاي رئيس هيأت و در غياب او نائبرئيس معتبر خواهد بود.
تبصره ۵
كميسيون موظف است همزمان با ارائه گزارش نهائي به هيأت رئيسه، كليه اسناد، مدارك و پرونده هاي تحقيق و تفحص و يك نسخه از گزارش نهائي را به كميسيون اصل نودم(۹۰) قانون اساسي جهت اقدام قانوني و نيز حفظ و بايگاني اسناد ارسال نمايد.
تبصره ۶
ارائه و انتشار هرگونه اطلاعات مربوط به تحقيق و تفحص به هرشكل و عنوان از طرف اشخاص حقيقي و حقوقي و اعضاي هيأت تحقيق و تفحص تا زمان چاپ گزارش جهت قرائت در صحن علني ممنوع مي باشد.
تبصره ۷
تحقيق و تفحص مجلس شامل شورا ي نگهبان، مجلس خبرگان رهبري، مجمع تشخيص مصلحت نظام و پرونده هاي جرياني مراجع قضائي و امور ماهيتي قضائي نمي شود و در مورد دستگاه هايي كه زيرنظر مقام معظم رهبري هستند با اذن معظمُ له امكان تحقيق و تفحص توسط مجلس وجود دارد.
تبصره ۸
مهلت انجام تحقيق و تفحص ششماه از تاريخ صدور ابلاغ اعضاي هيأت توسط رئيس مجلس مي باشد. در صورت ضرورت با درخواست هيأت و تصويب هيأت رئيسه مجلس تا شش ماه ديگر قابل تمديد مي باشد.
ماده ۲۱۳
در صورتي كه جلسه مشترك هيأت تحقيق و تفحص و كميسيون تخصصي تخلفات موضوع تحقيق را مهم و مسئول دستگاه يا سازمان را مقصر تشخيص دهد، طرح استيضاح وزير مربوطه درصورت رعايت مفاد اصل هشتاد و نهم(۸۹) قانون اساسي در دستور كار مجلس قرار خواهد گرفت. هيأت رئيسه موظف است در اولين جلسه علني موضوع استيضاح را اعلام وصول و حداكثر تا مدت ده روز در دستور جلسه علني قراردهد در اين صورت سخنگوي كميسيون حداكثر به مدت نيم ساعت گزارش مي دهد و سپس طبق مواد مربوط به استيضاح عمل خواهد شد.
ماده ۲۱۴
درصورتي كه درگزارش كميسيون، تخلف احراز و درخواست تعقيب شود، متخلف توسط هيأت رئيسه مجلس حسب مورد به قوه قضائيه يا مرجع رسيدگي به تخلفات اداري معرفي مي شودتا خارج از نوبت تقاضاي كميسيون را مورد رسيدگي قرار داده و نتيجه آن را به كميسيون اعلام نمايد.
تبصره
در صورت ارجاع گزارش به قوه قضائيه، كميسيون موظف است خلاصه گزارش را كه در آن موضوع تخلف، نوع جرم، دلايل توجه اتهام به متهم و مستندات قانوني مشخص شده است، تهيه نمايد. اين گزارش در يكي از شعب دادگاه رسيدگي به امور كيفري تهران طبق مقررات به صورت خارج از نوبت مورد رسيدگي قرار مي گيرد و حداكثر ظرف سه ماه رأي مقتضي صادر مي شود.
ماده ۲۱۵
مسئولان دستگاه مورد تحقيق و تفحص و كليه دستگاه هاي اجرائي، قضائي و نهادهاي انقلاب اسلامي موظف به فراهم نمودن امكانات و تسهيلات مورد نياز هيأت و دراختيار گذاردن اطلاعات و مدارك درخواستي هيأت مي باشند و درصورت عدم همكاري، مسئولان دستگاه ذيربط متخلف و مجرم محسوب مي گردند و با شكايت هيأت تحقيق و تفحص، مورد تعقيب قضائي قرار خواهند گرفت.
مبحث دوم
نمايندگان ناظر در مجامع، هيأت ها و شوراها
ماده ۲۱۶
نحوه انتخاب نمايندگان ناظر براي عضويت و شركت در جلسات مجامع، هيأت ها و شوراهاي مذكور در قوانين و چگونگي اجراي وظايف نظارتي آنها به شرح زير است:
۱
براي انتخاب ناظران كميسيون هاي تخصصي و يا مجلس شوراي اسلامي، كميسيون ذي ربط موظف است حداقل به تعداد دوبرابر مورد نياز از نمايندگان داوطلب واجد شرايط را به مجلس معرفي نمايد تا مجلس نسبت به انتخاب تعداد مورد نياز اقدام كند.
۲
نمايندگان هر استان، نماينده منتخب خود را از بين نمايندگان همان استان براي شركت در مجامع و شوراهاي استاني تعيين و به كميسيون ذي ربط اعلام مي نمايد تا به مجلس شوراي اسلامي براي انتخاب معرفي شود.
۳
مدت عضويت نمايندگان ناظر تابع قانون ذي ربط است و درصورت عدم تعيين زمان در قانون، دو سال مي باشد.
۴
دستگاه هاي ذي ربط مكلفند دعوتنامه و دستور جلسه را به همراه گزارش توجيهي حداقل يك هفته قبل از تشكيل جلسه به نماينده ناظر و همچنين معاونت نظارت مجلس ارسال نمايند.
۵
معاونت نظارت موظف است حداقل بيست و چهار ساعت قبل از تشكيل جلسه، گزارش توجيهي خود را درباره دستور جلسه به نماينده ناظر ارائه نمايد.
۶
نماينده ناظر، عضو و تابع ضوابط مجمع يا هيأت يا شورا و از نظر حق رأي تابع قانون ذي ربط است.
۷
نماينده ناظر موظف است در كليه جلسات ذي ربط شركت نمايد و حداكثر ظرف يك هفته پس از تشكيل جلسه، گزارش كتبي خود درباره موضوعات مطروحه در جلسه و تصميمات متخذه و نيز رعايت آيين نامه داخلي آن جلسه و همچنين ديگر نقطه نظرات خود را به كميسيون ذي ربط و معاونت نظارت ارائه نمايد. رؤساي كميسيون ها مكلفند گزارش ناظر را بررسي و ارزيابي نظارتي خود را ظرف يك هفته براي پيگيري به معاونت نظارت اعلام نمايند.
۸
معاونت نظارت موظف است گزارش نماينده ناظر و كميسيون را بررسي و نظرات خود را حسب مورد به رئيس مجلس، دستگاه مربوط، ديوان محاسبات، كميسيون ذي ربط و نماينده ناظر اعلام نمايد.
۹
معاونت نظارت موظف است عدم شركت نماينده ناظر در جلسات را به رئيس مجلس اعلام كند.
۱۰
حضور نماينده ناظر در جلسات موضوع اين ماده مأموريت اداري محسوب مي گردد. نماينده ناظر به تشخيص رئيس كميسيون ذي ربط با غيبت غيرموجه در سه جلسه متوالي يا پنج جلسه غيرمتوالي مستعفي شناخته مي شود. كميسيون مكلف است نسبت به انتخاب فرد جديد طبق اين آيين نامه اقدام نمايد.
۱۱
هر نماينده به عنوان ناظر به طور همزمان فقط مي تواند حداكثر در دو مجمع، هيأت يا شوراي غيراستاني عضويت داشته باشد.
ماده ۲۱۷
معاونت نظارت مجلس موظف است حداكثر تا پايان ارديبهشت ماه هر سال گزارشي از اقدامات نظارتي مجلس شوراي اسلامي در سال قبل را تهيه و به هيأت رئيسه ارسال كند تا درصورت صلاحديد در جلسه علني قرائت شود.
مبحث سوم
نحوه رسيدگي ديوان محاسبات به اجراي بودجه سالانه كل كشور
ماده ۲۱۸
براساس اصول پنجاه و چهارم (۵۴) و پنجاه و پنجم (۵۵) قانون اساسي، نظارت مجلس شوراي اسلامي بر اجراي بودجه سالانه كل كشور برعهده ديوان محاسبات كشور است كه زير نظر مجلس شوراي اسلامي مي باشد. سازمان و اداره امور آن به موجب قانون خاص مي باشد.
ماده ۲۱۹
رئيس ديوان محاسبات كشور موظف به اجراي موارد زير است:
۱
گزارش تفريغ بودجه سالانه كشور را حداكثر تا پايان دي ماه سال بعد تهيه و براي رسيدگي به مجلس شوراي اسلامي تسليم نمايد.
۲
پيشنهاد بودجه سالانه ديوان محاسبات را تا پايان شهريور ماه هر سال و گزارش تفريغ بودجه سالانه ديوان را تا پايان شهريور ماه سال بعد تهيه و براي رسيدگي به كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات تسليم نمايد.
۳
در اجراي وظايف نظارتي مجلس شوراي اسلامي پاسخ درخواست هاي رئيس مجلس، رؤساي كميسيون ها، نمايندگان مجلس، هيأت هاي تحقيق و تفحص و معاونت نظارت را كه به صورت مكتوب دريافت مي نمايد در چهارچوب قانون ديوان محاسبات كشور تهيه و به صورت رسمي تسليم نمايد.
تبصره ۱
رئيس ديوان هنگام تقديم گزارش تفريغ بودجه سالانه كشور حداكثر به مدت يك ساعت درباره آن در جلسه علني توضيح مي دهد. هيأت رئيسه گزارش كامل تفريغ بودجه را به كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات به عنوان كميسيون اصلي و بخش هاي مرتبط با كميسيون هاي ديگر را به عنوان كميسيون فرعي ارجاع مي نمايد تا حداكثر ظرف يك ماه گزارش خود را به كميسيون اصلي تقديم نمايند. كميسيون اصلي موظف است حداكثر ظرف سه ماه از تاريخ تسليم گزارش به مجلس با توجه به گزارش كميسيون هاي فرعي و أخذ توضيحات از دستگاه هاي اجرائي، گزارش بررسي نهائي خود را تهيه و به هيأت رئيسه تسليم نمايد. اين گزارش خارج از نوبت در دستور هفته بعد مجلس قرار مي گيرد و قرائت مي شود.
تبصره ۲
كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات موظف است كليه گزارش هاي واصله از ديوان محاسبات را بررسي و نتيجه آن را به اطلاع نمايندگان برساند.
تبصره ۳
رئيس ديوان محاسبات موظف است چگونگي برخورد با متخلفين و پيگيري قانوني موارد تخلف را براي رئيس مجلس گزارش نمايد.
مبحث چهارم
استيضاح اول - استيضاح وزيران
ماده ۲۲۰
نمايندگان مجلس مي توانند، با در نظر گرفتن اصل هشتاد و نهم (۸۹) قانون اساسي، وزير يا هيأت وزيران را استيضاح كنند. استيضاح وقتي قابل طرح در مجلس است كه به امضاي حداقل ده نفر از نمايندگان برسد.
ماده ۲۲۱
در استيضاح بايد موضوع به صورت صريح و با ذكر مورد يا موارد، معين شود و به صورت كتبي تنظيم و به هيأت رئيسه تسليم گردد. هيأت رئيسه موظف است بلافاصله طرح استيضاح را به كميسيون تخصصي ذي ربط ارجاع نمايد. كميسيون مكلف است حداكثر ظرف يك هفته ضمن اطلاع رساني به استيضاح كنندگان و دعوت كتبي وزير مربوطه موارد استيضاح را بررسي نمايد. پس از مدت مذكور درصورتي كه حداقل ده نفر از امضاء كنندگان استيضاح از طرح آن منصرف نشوند استيضاح در اولين جلسه علني طرح مي شود و پس از طرح استيضاح در جلسه علني كاهش امضاي نمايندگان تأثيري در مطرح شدن استيضاح ندارد و وزير موظف است ظرف ده روز در مجلس حاضر شود هيأت رئيسه در همان روز متن استيضاح را براي وزير يا وزيران مورد استيضاح ارسال و همزمان چاپ و بين نمايندگان توزيع كند.
تبصره ۱
علاوه بر امضاءكنندگان استيضاح، ساير نمايندگان مي توانند تا قبل از طرح استيضاح در جلسه علني استيضاح را امضاء نمايند.
تبصره ۲
هيأت رئيسه موظف است در روز برگزاري استيضاح، متن استيضاح و نام آخرين متقاضيان استيضاح را چاپ و توزيع نمايد.
ماده ۲۲۲
چنانچه استيضاح نمايندگان مرتبط به حوزه فعاليت نهادهاي انقلابي باشد كه از بودجه دولت استفاده مي نمايند و قانوناً وابسته به قوه مجريه مي باشند، آن استيضاح خطاب به رئيس جمهور يا وزيري كه نهاد مورد بحث درحوزه مسئوليت او قرار گرفته است، خواهد بود.
ماده ۲۲۳
وزير يا هيأت وزيران موظفند ظرف ده روز پس از طرح استيضاح در مجلس حاضر شوند و توضيحات لازم را بدهند، تعيين وقت استيضاح در مهلت مقرر با پيشنهاد وزير يا هيأت وزيران و تصويب هيأت رئيسه مجلس در دستور هفتگي قرار مي گيرد. حضور وزير يا هيأت وزيران در اين وقت مقرر الزامي است.
ماده ۲۲۴
در جلسه استيضاح، پس از بيانات استيضاح كنندگان، رئيس جمهور مي تواند به دفاع از وزير يا وزيران مورد استيضاح بپردازد، همچنين وزير يا وزيران مورد استيضاح نيز مي توانند به دفاع از خود بپردازند. حداكثر وقت دفاع از استيضاح براي رئيس جمهور يا چند وزير پنج ساعت و براي يك وزير سه ساعت خواهد بود.
تبصره ۱
وزير يا وزيران مورد استيضاح مي توانند حداكثر يك ساعت از وقت دفاع خود را در اختيار يك يا دو نفر از نمايندگان موافق قرار دهند.
تبصره ۲
بيانات استيضاح كنندگان و پاسخ آنها در يك يا چند جلسه بايد بهطور متوالي صورت گيرد.
تبصره ۳
استيضاح كنندگان مجاز نخواهند بود در ضمن ارائه دلايل و توضيحات خود، موضوعات ديگري را كه به مورد استيضاح مربوط نيست مورد بحث قرار دهند.
ماده ۲۲۵
پس از پاسخ وزير يا وزيران مورد استيضاح و يا پاسخ رئيسجمهور از طرف هيأت وزيران مورد استيضاح، حداكثر دو نفر از نمايندگان استيضاح كننده حق دارند توضيحات تكميلي بدهند، به شرطي كه صحبت هركدام از ربع ساعت تجاوز ننمايد. رئيس جمهور مي تواند حداكثر يك ساعت به دفاع از هيأت وزيران بپردازد و وزير مورد استيضاح هم مي تواند حداكثر نيم ساعت مجدداً از خود دفاع كند.
ماده ۲۲۶
پس از انجام استيضاح، رئيس جلسه عدم اعتماد وزير يا وزيران را به رأي مي گذارد.
ماده ۲۲۷
درصورتي كه وزير يا هيأت وزيران مورد استيضاح در مجلس حاضر نشوند، استيضاحكنندگان مطالب خود را بيان مي كنند و رئيس جلسه اعلام أخذ رأي عدم اعتماد مي كند.
ماده ۲۲۸
هنگامي كه استيضاح در دستور مجلس است بههيچ وجه نمي توان دستور را تغيير داد مگر در موارد طرح ها و لوايح سه فوريتي. دوم - استيضاح و عدم كفايت رئيس جمهور
ماده ۲۲۹
براساس اصل هشتاد و نهم (۸۹) قانون اساسي نمايندگان مجلس مي توانند رئيس جمهور را در مقام اجراي وظايف مديريت قوه مجريه و اداره امور اجرائي كشور مورد استيضاح قرار دهند. اين استيضاح وقتي قابل طرح است كه حداقل به امضاي يك سوم نمايندگان برسد.
ماده ۲۳۰
تقاضاي استيضاح رئيس جمهور كه بايد با ذكر موارد صريح و روشن و مستدل باشد، به رئيس مجلس داده مي شود. اين تقاضا بايد در اولين جلسه قرائت شود و ضمن چاپ و توزيع بين نمايندگان براي رئيس جمهور ارسال گردد. دراين صورت، رئيس جمهور بايد ظرف يك ماه در مجلس حاضر شود و درخصوص مسائل مطرح شده توضيحات كافي بدهد.
ماده ۲۳۱
حداكثر وقت براي مذاكره موافقين و مخالفين استيضاح پنج ساعت است كه به تساوي و متناوباً انجام مي شود. مدت صحبت براي هريك از موافقين و مخالفين استيضاح حداكثر نيم ساعت خواهد بود كه با رأي مجلس تا يك ساعت قابل تمديد مي باشد.
ماده ۲۳۲
وقت براي توضيحات و پاسخ هاي رئيس جمهور جمعاً پنج ساعت مي باشد. رئيس جمهور مي تواند قسمتي از وقت خود را به نمايندگان موافق واگذار كند. اين وقت اضافه بر فرصتي است كه به موجب ماده قبل به آنان تعلق مي گيرد.
ماده ۲۳۳
درصورتي كه پس از بيانات نمايندگان موافق و مخالف و پاسخ رئيس جمهوري اكثريت دوسوم كل نمايندگان، به عدم كفايت رئيس جمهور رأي دادند، مراتب جهت اجراي بند (۱۰) اصل يكصد و دهم (۱۱۰) قانون اساسي به اطلاع مقام رهبري مي رسد. اين رأيگيري مخفي و با ورقه خواهد بود.
ماده ۲۳۴
هرگاه حداقل ده نفر از نمايندگان و يا هركدام از كميسيون ها، عدم رعايت شؤونات و نقض يا استنكاف از اجراي قانون يا اجراي ناقص قانون توسط رئيس جمهور و يا وزير و يا مسئولين دستگاه هاي زيرمجموعه آنان را اعلام نمايند، موضوع بلافاصله از طريق هيأت رئيسه جهت رسيدگي به كميسيون ذي ربط ارجاع مي گردد. كميسيون حداكثر ظرف مدت ده روز موضوع را رسيدگي و درصورت وارد بودن با اظهارنظر صريح، گزارش خود را از طريق هيأت رئيسه به مجلس ارائه مي دهد.
تبصره ۱
چنانچه نظر مجلس بر تأييد گزارش باشد موضوع جهت رسيدگي به قوه قضائيه و ساير مراجع ذي صلاح ارسال مي شود تا خارج از نوبت و بدون تشريفات دادرسي رسيدگي نمايند.
تبصره ۲
درصورتي كه مجلس در مورد رئيس جمهور يا هريك از وزيران سه نوبت رأي به وارد بودن گزارش بدهد طرح استيضاح درصورت رعايت مفاد اصل هشتاد و نهم(۸۹) قانون اساسي در دستوركار مجلس قرار خواهد گرفت.
ماده 235
هر يك از كميسيون ها، گزارش موضوع مرتبط با مواد (211)، (214) و (234) اين قانون را پس از تصويب در مجلس تهيه و فوراً از طريق هيأت رئيسه حسب مورد به قوه قضائيه يا مراجع قانوني ذي ربط ارسال مي كند. گزارش هاي ارسالي به قوه قضائيه به صورت خارج از نوبت مورد رسيدگي قرار مي گيرد. معاونت نظارت مجلس ملزم به پيگيري اداري موارد مذكور است و گزارش پرونده ها را هر سه ماه يك بار به اطلاع نمايندگان مي رساند.
تبصره ۱
موارد مذكور در مواد (۲۱۵) و (۲۳۴) اين قانون طبق ماده (۵۷۶) قانون مجازات اسلامي (كتاب پنجم- تعزيرات) مصوب ۲/۳/۱۳۷۵ با اصلاحات و الحاقات بعدي مورد رسيدگي قرار مي گيرد. عزل يا بركناري مقاماتي كه در قانون اساسي احكام خاصي دارد، مطابق همان قانون اقدام مي شود.
تبصره ۲
گزارش ماده (۲۳۴) در مورد رئيس جمهور، بر اساس بند (۱۰) اصل يكصد و دهم (۱۱۰) قانون اساسي مورد رسيدگي قرار مي گيرد.
مبحث پنجم
گزارش رئيس جمهور و وزرا به مجلس شوراي اسلامي
ماده 236
رئيس جمهور و هر يك از وزرا موظف هستند در مردادماه هر سال براساس برنامه هاي ارائه شده در زمان تشكيل دولت و أخذ رأي اعتماد وزرا، اسناد و قوانين بالادستي و شاخصهاي عملكردي متناسب با حوزه وظايف خود، كه هيأت رئيسه مجلس تعيين مي كند، گزارش عملكرد سال گذشته و برنامه سال آينده خود را به صورت كمي و مقايسه اي به مجلس شوراي اسلامي تقديم كنند.
ماده 237
گزارش مذكور پس از اعلام وصول، ظرف مدت چهل و هشت ساعت چاپ مي شود و در اختيار نمايندگان قرار مي گيرد و همزمان توسط رئيس مجلس مطابق با ماده (141) آيين نامه داخلي جهت بررسي به كميسيون يا كميسيون هاي ذي ربط، معاونت نظارت و مركز پژوهش هاي مجلس ارجاع مي شود. كميسيون اصلي موظف است پس از وصول گزارش ها نسبت به بررسي و جمع بندي آن اقدام و ظرف مدت يك ماه گزارش نهائي را به هيأت رئيسه ارائه كند تا خارج از نوبت در دستور كار مجلس قرار گيرد.
تبصره
كميسيون هاي فرعي، معاونت نظارت و مركز پژوهش هاي مجلس بايد ظرف مدت پانزده روز گزارش خود را به كميسيون اصلي ارائه كنند.
ماده 238
درجلسه علني، گزارش هر كميسيون در مورد عملكرد رئيس جمهور يا وزير مربوط همراه با توضيحات لازم توسط سخنگو به مدت بيست دقيقه و اظهارات دو مخالف هر يك به مدت ده دقيقه استماع مي شود. سپس حسب مورد، رئيس جمهور براي دفاع از عملكرد خود حداكثر سي دقيقه و هر يك از وزرا حداكثر بيست دقيقه فرصت صحبت دارند.
ماده 239
پس از ارائه گزارش كميسيون، در مورد اقناع نمايندگان از عملكرد وزير مربوط رأي گيري به صورت مخفي با ورقه به عمل مي آيد. چنانچه عملكرد هر يك از وزرا به تأييد مجلس نرسيد، طرح استيضاح با رعايت اصل هشتاد و نهم (89) قانون اساسي و قانون آيين نامه داخلي در دستور كار مجلس قرار مي گيرد.
مبحث ششم
ساير مقررات
ماده 240
هيأت رئيسه مجلس موظف است پس از تصويب قوانين مربوط به اصلاح آيين نامه داخلي، اقدام لازم را جهت اعمال مصوبات در متن آيين نامه، تعيين شماره مواد و تبصره هاي الحاقي و اصلاح شماره آنها به عمل آورد و با كسب نظر كميسيون آيين نامه داخلي چاپ و توزيع نمايد.
ماده 241
مصوبات مربوط به آيين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي بلافاصله پس از تصويب نهائي لازم الاجراء و از شمول ماده (2) قانون مدني مستثني است.
ماده 242
كليه قوانين و مقررات ديگر در خصوص آيين نامه داخلي مجلس لغو مي گردد.